Русско-татарский словарь:
вначале (нареч.)башта, әүвәл, элек; вначале работали, потом отдыхали башта эшләдек, соңыннан ял иттек
дело (сущ.)(с) 1. эш; дело воспитании молодежи яшьләрне тәрбияләү эше; быть без дела эшсез булу 2. кого-чего эш, бурыч; защита отечества-дело всего народа ватанны саклау-бөтен халык бурычы 3. эш, шөгыль, йомыш; ходить по делу эш артыннан йөрү 4. вакыйга, хәл, эш; дело было осенью бу хәл көзен булды 5. мәсьәлә, эш; не в том дело мәсьәлә анда түгел 6. хәл, эш; как дела? нихәл?; дела как сажа бела погов. эшләр хөрти, хәлләр шәптән түгел 7. эш, дело; подшить к делу делога тегеп кую ближе к делу мәсьәләгә якынрак килү; виданное ли дело язмаганны, гомердә булмаганны; вот это дело! менә монысы шәп!, мена монысы ярый!; в самом деле чыннан да, дөрестән дә, чынлап та; в чем дело? эш нәрсәдә?, эш нәрсәгә терәлде?, ни бар?; гиблое дело эш харап, барып чыкмаслык эш; говорить дело акыллы фикер әйтү, дөрес киңәш бирү; грешным делом гөнаһ шомлыгына каршы, ялгышлык белән; дело вкуса кемгә нәрсә ошый, кем нәрсә тели; дело в шляпе эш пеште; эш бетте, көлтә җыясы гына калды; эш барып чыкты; дело делать җитди эш белән шөгыльләнү, юк-бар белән маташмау; дело дошло (доходит) до … эш … барып җитте; дело житейское гадәти эш; дело за … эш аннан гына тора; дело идет о… сүз … турында бара; дело мастера боится погов. эш остасыннан курка; дело привычки кем нәрсәгә күнеккән; дело с концом или [и] делу конец бетте-китте, вәссәлам; дело случая очраклы хәл; дело стало за кем-чем эш … генә тора; другое (иное) дело анысы башка нәрсә, анысы башка мәсьәлә; есть такое дело! була ул!, булдырабыз аны!; за дело (наказать) тиешле, урынлы (җәза); (наградить) лаеклы (бүләк), идти (пойти) в дело эшкә ярау, куллана (файдалана) башлау; известное дело билгеле нәрсә, мәгълүм нәрсә; иметь дело с кем-чем нәрсә белән эш итү; к делу! эшкә тотыну!, эшли башлау!; между делом эш арасында; на деле эштә, практикада; на самом деле см. в&самом&деле ; не у дел эшсез; ну и дела! эшләр менә кая таба китте!, эшләр менә ничеккә китте!; первым делом беренче нәүбәттә (чиратта), әүвәле, башта; пустить (употребить) в дело эшкә ярату, эштә файдалану; то и дело һәрвакыт диярлек, өзлексез, туктаусыз; то ли дело бөтенләй башкача; это дело десятое монысы мөһим түгел, монысы әлләни түгел, анысы качмас
древность (сущ.)(ж) 1. борынгылык; в глубокой древности борын-борын заманда, әүвәл заманда 2. обычно мн. древности борынгы әйберләр (истәлекләр)
палеолит (сущ.)(м)археол. палеолит (таш гасырының әүвәлге чоры)
палингенез (сущ.)(м) мн. (нет)палингенез ( 1. биол. үсеш чорында организм югалткан үзенчәлекләрнең организмга кире кайтуы; 2. филос. антик философиядә дөньяның өзлексез яңадан туып торуы һәм әүвәл булганнарның һаман кире кайтып торуы турындагы өйрәтмә)
палингенезис (сущ.)(м) мн. (нет)палингенез ( 1. биол. үсеш чорында организм югалткан үзенчәлекләрнең организмга кире кайтуы; 2. филос. антик философиядә дөньяның өзлексез яңадан туып торуы һәм әүвәл булганнарның һаман кире кайтып торуы турындагы өйрәтмә)
перво-наперво (нареч.) разг. иң элек, ин әүвәл, башта
песочница (сущ.)(ж) 1. истор. ком савыты (әүвәлдә киптергеч кәгазь барлыкка китерелгәнче язганны киптерү өчен кулланылган); 2. ж.-д. ком сиптергеч (моторлы вагонда, паровозда буксовать иттермәү өчен рельсларга автоматик рәвештә ком сиптерә торган резервуар)
плакальщик (сущ.)(м) 1. устар. ялланып елаучы (әүвәлге вакытта үлекне озатканда яки искә төшергәндә); 2. разг. пренебр. елак, (бертуктаусыз үз тормышыннан) зарланучы
по-прежнему (нареч.)элеккечә, әүвәлгечә
попервоначалу (нареч.) простореч. башта, иң башта ук, әүвәле
предварение (сущ.)(с) мн. нет, книж. см. предварить предварительно (нареч.)алдан, баштан, алда, әүвәл, элек, башта; надо все предварительно хорошенько обдумать башта бөтенесен яхшылап уйлап карарга кирәк
прежде 1. (нареч.)(раньше) элек, элгәре 2. (нареч.)(сначала) элек, башта, әүвәл, тәүдә, алдан; прежде подумай, потом говори алдан уйла, аннан сөйлә 3. (предлог)(с)род. п. (раньше кого-л.) алда, элек; прийти прежде всех барысыннан да элек килү прежде всего иң элек, иң әүвәл; прежде чем …га кадәр; прежде чем сделать, надо подумать эшләгәнгә кадәр уйлап карарга кирәк
прежний (прил.)элекке, әүвәлге; үткән, үткәндәге
пьретихнуть (гл.) разг. басылып тору, басылу, басыла төшү; ветер перетихнет на минутку и вновь задует с прежней силой җил әзрәк басылып тора да яңадан әүвәлгечә көчле исә башлый; боль перетихла авырту басылды
сначала (нареч.) 1. (прежде) башта, иң элек, иң әүвәл; сначала подумай, потом отвечай иң элек уйла, аннан соң гына җавап бир 2. (снова) яңадан, кабаттан, яңа баштан; начать сначала яңа баштан башлау
урянхайцы урянхайлар (тувалыларнын әүвәлге исеме)
целовальный (прил.): целовальная запись истор. ант язмасы, ант кәгазе (әүвәлге Россиядә тәре үбеп ант бирү турындагы язма)
офиц. экс (берәр званиене, вазифаны белдерүче исем алдына кушылып ″элекке″, ″әүвәлге″ мәгънәсен бирә торган алкушымча, мәсәлән, экс-президент элекке президент, экс-директор элекке директор)
Татарско-русский словарь:
алыста (нареч.) диал. вдалеке, вдали; см. тж. еракта алыстан (нареч.) диал. издалека, издали; см. тж. ерактан алыча (сущ.) бот. см. әлүчә; әүвәл мунча, анан ~ ( погов. ) сначала приласкай, потом обиды высказывай (букв. сначала баня, потом алыча)
әүвәл I(нареч.) 1. 1) раньше, прежде, в прежнее время; см. тж. әүвәлтен; иң ~ прежде всего, раньше всего, первым делом, первым долгом 2) в сочет. со словами, передающими понятие времени тому назад; бер ел ~ год тому назад; моннан бер көн ~ за день до этого 2. сначала, сперва; ~ төшен, аннан сөйлә сначала подумай, потом говори; ~ күреш, аннан сораш ( погов. ) сперва поздоровайся, потом расспрашивай ||(сущ.) начало, начальная стадия; ~ һәм ахыр начало и конец; ~ шулай итәләр иде в прежнее время (раньше) делалось так
әүвәл-әүвәлдән (нареч.) искони, издавна, испокон веков, с глубокой древности
әүвәлге (прил.) 1. прежний, предыдущий; сугыштан ~ еллар предвоенные годы; ~ гадәтләр прежние привычки; безнең ~ директор наш прежний директор 2. исходный, первичный, начальный, первоначальный; ~ хәленә кайту вернуться к исходному положению; вернуться к прежнему состоянию
әүвәлгедәй (нареч.) по-прежнему, как прежде, как в прежние годы, как раньше
әүвәлгесе-актыгы (сущ.) собир. разг. см. әүвәле-ахыры әүвәлгечә (нареч.) по-прежнему, как прежде, по-старому, как и раньше
әүвәлдән (нареч.) давно, с давних пор
әүвәле (нареч.) 1. прежде всего, первым долгом; ~ шуны әйтергә кирәктер... прежде всего следует сказать, что... 2. сначала, вначале, сперва; см. тж. әүвәл әүвәле-ахыры (сущ.) собир. начало и конец чего-л.
әүвәлтен (нареч.) разг. 1. издавна, с давних пор; исстари; бу ~нән үк шулай килә это исстари ведётся так 2. раньше, прежде; ... тому назад; йөз ел ~ сто лет тому назад; ~ монда басу булган раньше здесь было поле
II 1. (част.) усил. служит для образования превосходной степени наречий и прилагательных: самый, наи-; иң кирәкле самый нужный, кровный; иң кечкенә самый маленький; малейший; иң әүвәлге самый первый; первейший; иң озын көн самый длинный день 2. ф. повтора иң-иң самый-самый; иң-иңнәр арасында среди самых-самых (лучших)
кәлам (сущ.) книжн. 1. глагол -слово, речь; обращение; ~нән әүвәл сәлам ( погов. ) прежде речи-приветствие 2. теология; ~ гыйлеме теологическая наука
рабигыль-әүвәл (сущ.) рел. рабиульавваль (название третьего месяца мусульманского лунного календаря)
соңра (нареч.) книжн. потом, затем; ~ тагын килде потом снова пришёл; ~ мәгълүм булыр будет известно потом; әүвәл ул, ~ мин сначала он, затем (потом) я ||(послелог) 1. с(сущ.) и(мест.) в исх. п. см. соңI, 1-2; шуннан ~ после этого; инкыйлабтан ~ после революции; 2. за; берсе ~ берсе друг за другом
шәүвәл (сущ.) книжн. шавваль (название десятого месяца мусульманского лунного календаря)
Тәсадеф