Русско-татарский словарь:
вразбивку (нареч.) разг. бүлеп-бүлеп, аралаштырып, тәртипсез рәвештә; спрашивать вразбивку тәртипсез рәвештә сорашу
выдел (сущ.)(м) 1. юр. : выдел доли из общего имущества уртак мөлкәтнең өлешен бүлеп бирү 2. (часть имущества) бүлеп бирелгән мөлкәт; бүлендек
выделение (сущ.)(с) 1. см. выделить, выделиться; выделение имущества мөлкәтне бүлеп бирү; выделение пота тирнең бүленеп чыгуы 2. мн. выделения бүлендек
выделительный (прил.)физиол. бүлеп чыгара торган, бүлеп чыгару …ы; выделительные органы бүлеп чыгару әгъзалары
выделить (гл.) 1. кого-что бүлеп (аерып) алу, бүлеп (аерып) чыгару, бүлеп (аерып) бирү; бүлү, аеру; выделить стригунов из табуна көтүдән кырыкмышларны аерып алу; выделить опытных работников тәҗрибәле хезмәткәрләрне бүлеп бирү 2. что күрсәтү, билгеләү, күрсәтеп бирү, аеру, аерып күрсәтү; выделить цитату курсивом өземтәне курсив белән аерып күрсәтү 3. что (отдать во владение часть) бүлеп бирү, бүлү; выделить имущество мал бүлеп бирү 4. кого-что (имущественно отделить) башка чыгару, аерып чыгару; женить и выделить сына улны өйләндереп башка чыгару 5. что, спец. чыгару, аерып алу, аерып чыгару; бүлеп чыгару; выделить водород из воды судан водород бүлеп чыгару; выделить пот тир бүлеп чыгару
выкроить (гл.)что 1. кисү, кием кисү; выкроить платье күлмәк кисү 2. перен. бүлү, бүлеп алу; [тырышып] табу; выкроить средства акча бүлү; выкроить время вакыт табу
вымереть (гл.)үлеп (кырылып) бетү; племя вымерло кабилә кырылып беткән улица словно вымерла урам тып-тын
гноеотделение (сущ.)(с)эрен бүлеп чыгару, эрен бүленеп чыгу
гноеотделительный (прил.)эрен бүлеп чыгару …ы; гноеотделительный процесс эрен бүлеп чыгару процессы
душа (сущ.)(ж) 1. филос. , рел. җан, рух 2. күңел, йөрәк; человек доброй душой изге күңелле кеше 3. дәрт, хис, күңел; играть с душой күңел биреп уйнау 4. перен. чего (вдохновитель) җаны, рухландыручысы; душа коллектива коллективның җаны 5. (человек) кеше, зат, җан, җан иясе; на улице ни души урамда бер җан иясе юк; на душу населения кеше башына, җан башына в душе йөрәге белән, күңеле белән; он поэт в душе күңеле белән ул шагыйрь; взять (принять) на душу җаваплылыкны үз өстенә алу; влезть (залезть) в душу кому, чью юмалап кешенең эч серен белү; всей душой или всеми фибрами души чын күңелдән; в чем душа держится җаны уч төбендә тора (бик ябык, авыру кеше турында); для души күңел өчен, үз кәефе өчен; душа болит у кого йөрәк әрни; душа моя (при обращении) җаным, җанкисәгем; душа нараспашку эчендәге тышында; душа не лежит к кому-чему күңел бармый, җан тартмый; душа не на месте у кого бик нык борчылу, йөрәк әрни; душа не принимает чего, прост. күңел ятмый (бармый, тартмый); душа радуется чему күңел шатлана; душа ушла в пятки котым очты, котым чыкты; душа человек ачык күңелле кеше; души не чаять в ком өзелеп (үлеп, бик нык) ярату; жить душа в душу дус яшәү, тату яшәү; за душой ни копейки у кого бер тиен дә юк; за милую душу бик теләп, икеләнеп тормыйча; на душе кошки скребут у кого йөрәк тасыр-тосыр килә; отвести (излить) душу 1) (высказаться) сөйләп эчне (күңелне) бушату; 2) (удовлетворить сильное желание) көчле теләкне канәгатьләндерү; по душам чын күңелдән, ачыктаначык, дусларча; по душе кому в знач. сказ. күңелгә ошый; с души воротит прост. күрәсе дә килмәү, косасыны китерү; сколько душе угодно җаның теләгәнчә, җаның күпме тели; стоять (торчать) над душой чьей (эшләгәндә) яныннан китмичә борчып тору
жиропот (сущ.)(м) спец. майлы тир (сарыкларның май һәм тире бизләре бүлеп чыгара торган матдә)
землемер (сущ.)(м) уст. землемер, җир бүлеп бирүче
изоморфизм (сущ.)(м) хим. изоморфизм (химик составы белән бер ук типта булган матдәләрнең эремәдән катнаш составлы кристаллар бүлеп чыгару сәләте)
истреблять (гл.) см. истребить истребляться (гл.) 1. кырылып бетү, үлеп бетү; 2. страд. кырып бетерелү, үтереп бетерелү
кормораздаточный (прил.)азык бүлеп бирү …ы; азык салу …ы; кормораздаточная машина азык салу машинасы
кормораздатчик (сущ.)(м)азык бүлгеч (азык бүлеп салу механизмы)
межевщик (сущ.)(м) спец. землемер, җир үлчәүче, җир бүлеп бирүче
могарыч (сущ.) см. магарыч могарычничать (гл.) см. магарычничать могикане (сущ.) мн. могиканнар (Төньяк Америкадагы индеецларның үлеп беткән кабиләсе) последний из могикан соңгы могикан (бетеп бара торган күренешнең, нәрсәнең соңгы вәкиле)
мочеотделительный (прил.)физиол. сидек бүлеп (аерып) чыгара торган
мускус (сущ.)(м)мускус, миск (кабарга һәм кайбер башка хайваннарның бизләре бүлеп чыгара торган көчле исле матдә)
наделить (гл.)кого-что 1. бирү, бүлеп бирү, өлеш чыгару; наделить землей җир бирү 2. перен. бирү; природа наделила его талантом табигать аңа талант биргән; наделить прозвищем кого-л. берәүгә кушамат бирү
найти I(гл.) 1. кого-что табу, эзләп табу; найти гриб гөмбә табу; найти потерянную вещь югалган әйберне [эзләп] табу 2. что уйлап табу, ачу; найти новый способ приготовления чего-л. берәр нәрсәне әзерләүдә яңа ысул уйлап табу 3. что табу, күрү, сизү; не найти [и] тени притворства бернинди дә хәйлә сизмәү 4. кого-что очрату, туры китерү; найти в столе старые письма өстәлдә иске хатларны туры китерү 5. кого-что табу; найти утешение в чтении китап укуда үзеңә юаныч табу; я нашел нужным зайти керергә кирәк дип таптым 6. кого-что табу, исәпләү; врач нашел его здоровым врач аны сәламәт дип тапты найти себе смерть (могилу) где үлем табу, башын салу, үлеп калу; найти общий язык уртак тел табу, уртак фикергә килү; нашел чем хвастаться! ирон. тапкан нәрсә белән мактанырга!
наперебой (нареч.) разг. бер-берсен бүлеп, бер-берсенең сүзен бүлдереп
нарезать (гл.) см. нарезать (гл.) 1. что, чего (берникадәр) кисү, кисеп кую, турау, турап кую; нарезать хлеба ипи кисү; нарезать мяса ит турап кую 2. что, чего (берникадәр) кисү, кисеп әзерләп кую; нарезать веток ботаклар кисеп әзерләп кую 3. что, чего кисү, кисеп бирү, бүлеп бирү; нарезать участок земли җир кисеп бирү 4. кого-чего (берникадәр) сую, чалу; нарезать свиней дуңгызлар сую 5. что киртләү, киртләп ясау, киртекләү, сырлау, сырлап ясау; нарезать винт винт сырлау 6. что кисү; ремни рюкзака нарезали плечи рюкзакның каешлары иңбашларны кискән
неравно (част.) разг. ...-п китмәгәе, ...-п китмәсен, ...-п китә күрмәсен; неравно умрет еще со страху куркуыннан тагын үлеп китмәсен! куркуыннан үлеп китмәгәе тагын
обмеблировывать (гл.) см. обмеблировать обмеблировываться (гл.) см. обмеблироваться обмежевать (гл.) устар. спец. межалау, межа белән бүлеп (әйләндереп) алу, ызан сызып чыгу
обосновывать (гл.) см. обосновать обосновываться (гл.) см. обосноваться обособить (гл.) 1. кого-что (выделить из общего) аеру, аерып алу, аерып кую, бүлеп кую 2. что. грам. аерымлау; обособить определение аергычны аерымлау
отведение (сущ.)(с) мн. нет, книж. 1. читкә юнәлдерү, читкә алып китү; отведение рек елгаларны читкә юнәлдерү; 2. бүлеп бирү; отведение участков земли җир участокларын бүлеп бирү
отвести (гл.) 1. кого-что илтеп кую (җитәкләп, ияртеп) отвести ребенка в школу баланы мәктәпкә илтеп кую 2. кого-что (увести) [читкә] алып китү; күчерү; отвести собеседника к окну әңгәмәдәшне тәрәзә янына алып китү; отвести войска гаскәрләрне күчерү 3. что (изменить направление движения) читкә юнәлдерү, читкә борып җибәрү; отвести реку елганы читкә юнәлдерү 4. перен. кого-что кире кагу; отвод ясау; отвести чью-л. кандидатуру кемнең дә булса кандидатурасын кире кагу 5. что (отдать в пользование) бирү, аерып бирү, бүлеп бирү; отвести участок под огород яшелчә бакчасына җир бүлеп бирү; отвести душу күңелне бушату; эч серләрен сөйләү; отвести глаза кому игътибарны читкә юнәлтү
отводиться (гл.) страд. 1. илтеп куелу; чигерелү, күчерелү; читкә алып кителү, читкә юнәлдерелү; чыгарылу, төшерелү; бүлеп бирелү; 2. күчереп утыртылу
отгородить (гл.)кого-что бүлеп алу, бүлеп кую, киртәләп (коймалап) алу
отгородиться (гл.) 1. (отделить себя) бүленү, бүлеп алыну (койма, киртә һ. б. ш. белән) 2. перен. разг. (изолировать себя) читләшү, араны өзү
отделить (гл.) 1. что аеру, аерып алу, аерып кую; отделить мясо от костей итне сөяктән аерып кую 2. что бүлү, бүлеп кую; бүлеп алу, бүлеп бирү; отделить часть комнаты бүлмәнең бер өлешен бүлеп алу 3. кого, уст. (обособить) башка чыгару
отделять (гл.) 1. см. отделить; 2. что от чего (служить границей) аерып (бүлеп) тору, чикләү
отмежевать (гл.)что (отделить) межалау, межа белән аерып алу, межалап бүлеп алу, чик белән аеру
отсечь (гл.) 1. что (отрубить) кисеп (чабып) алу, чабып (кисеп) төшерү 2. перен. кого-что аеру, бүлеп алу, кисү; отсечь пехоту от танков пехотаны танклардан аеру
отчисление (сущ.)(с) 1. см. отчислить; 2. обычно мн. отчисления бүлеп алып калынган сумма, аерып бирелгән сумма; отчисления на строительство төзелешкә бүленгән суммалар
отчислить (гл.) 1. что (вычесть, удержать) чигерү, тотып алып калу, бүлеп алып калу, аерып бирү; отчислить тысячу рублей мең сум тотып алып калу 2. кого-что (исключить) чыгару
память (сущ.)(ж) 1. хәтер, зиһен, ис; хорошая память яхшы хәтер; плохая память начар хәтер; врезаться в память хәтердә уелып калу; прийти на память искә төшү; программы, заложенные в память электронно-вычислительной машины электроник исәпләү машинасының хәтеренә салынган программалар 2. истәлек, хатирә, ядкарь, төс; хранить как память о ком-л. берәүнең төсе итеп саклау 3. (сознание) һуш, өн; больной без памяти авыру һуштан язган; к нему вернулась память ул һушына килде говорить на память яттан сөйләү; знать на память яттан белү; любить без памяти бик нык ярату, үлеп ярату
панкреатический (прил.) спец. 1. панкреатик; панкреатический сок панкреатик сыекча (ашказаны асты бизе бүлеп чыгарган сыекча); 2. ашказаны асты...-ы; панкреатическая железа ашказаны асты бизе
парцеллировать (гл.)экон. җирне бик кечкенә кисәкләргә бүлеп бетерү, җирне бүлгәләү
первобытный (прил.) 1. борынгы; первобытный человек борынгы кеше 2 перен. кыргый, артта калган, тупас, культурасыз; первобытные нравы кыргый гадәтләр 3. кеше кулы тимәгән, кеше аяк басмаган; первобытная природа кеше кулы тимәгән табигать 4. борынгы, үлеп беткән; первобытные животные борынгы хайваннар
перегородить (гл.)что бүлү; киртәләү, койма (киртә) белән бүлеп кую; перегородить комнату бүлмәне бүлү
(гл.) разг. үлеп (кырылып) бетү (хайваннарның бик күбесе яки барысы да)
перемежевать (гл.) спец. 1. (заново размежевать) яңадан ызанлау, яңадан бүлү, яңадан чик үткәрү, яңадан бүлеп алу, яңача бүлү; 2. (размежевать все) бүлеп чыгу, чик үткәреп чыгу, ызанлап чыгу
перемереть (гл.) разг. үлеп бетү, кырылып бетү
перемерзать (гл.) см. перемерзнуть перемерзнуть (гл.) 1. разг. бик нык туңу, өшү, күшегеп бетү, кату, катып бетү; я перемерз в дороге юлда бик нык туңдым 2. салкыннан кырылу, туңып үлеп бетү; все яблони перемерзли алмагачларның барысы да салкыннан кырылып беткәннәр
перемычка (сущ.)(ж) 1. (перехват) тоташтыргыч, тоташтырма, беркеткеч 2. (водонепроницаемое заграждение) буа, киртә буа (төзелеш эшләрендә суны бүлеп тору өчен махсус киртә)
перетопиться I(гл.) разг. фам. батып үлеп бетү
поверстать (гл.) 1. истор. (наделять поместьем, окладом и т. д.) бүлеп бирү; бүләк итеп бирү, бирү; 2. обл. (сравнить) чагыштыру
погибнуть (гл.)һәлак булу, кырылып бетү, үлү, үлеп бетү; погибнуть смертью храбрых батырларча һәлак булу
поделить (гл.)кого-что бүлү, бүлеп бирү, бүлешү
подохнуть (гл.) 1. үлү, кырылу, үлеп (кырылып) бетү (хайваннар турында), овцы подохли сарыклар үлеп беткән 2. прост. дөмегү, кату, тончыгу (кешеләр турында)
полечь (гл.) 1. разг. яту, ятып бетү; все полегли спать барысы да йокларга яттылар 2. сөрлегү; егылу; пшеница полегла бодай сөрлеккән 3. (быть убитым-о многих) ятып калу, үлеп калу
помереть (гл.) разг. үлү, үлеп калу помереть со смеху эч катып көлү, үлә язып көлү
примереть (гл.) простореч. үлеп бетү
разассигновать (гл.) фин. (акчаны) ассигновать итеп бүлеп бирү, бүлеп бирү; разассигновать кредит кредитны ассигновать итеп бүлеп бирү
разассигновывать (гл.) фин. см. разассигновать разассигновываться (гл.) страд. фин. ассигновать итеп бирелү, бүлеп бирелү (акча, кредит турында)
разверстать (гл.) 1. кого-что бүлү, бүлеп чыгу, бүлеп бирү, бүлеп кую; разверстать средства на строительство төзелешкә средстволарны бүлеп кую 2. что, полигр. версткага салу 3. что, полигр. (разъединить) верстканы сүтү
разверстка (сущ.)(ж)(плановое распределение) бүлү, бүлеп бирү
развес (сущ.)(м) 1. только ед. ваклап үлчәү, бүлеп үлчәп кую (мәсәлән, шикәрне); 2. торг. устар. үлчәү герләре
развесить I(гл.)что үлчәп бүлү, үлчәп бүлеп чыгу, ваклап үлчәү; развесить сахар шикәрне үлчәп бүлү
развешиваться (гл.) 1. см. развеситься; 2. страд. элеп бетерелү, таратып эленү; 3. страд. бүлеп үлчәнү
разгородить (гл.)что бүлү, бүлеп алу ( мәс. бүлмәне); разгородить амбар келәтне бүлү
разграфить (гл.)что графалап чыгу, графалап сызу, графаларга бүлеп чыгу; разграфить бумагу кәгазьне графалап чыгу
раздача (сущ.)(ж)тарату, өләшү; (өләшеп, бүлеп) бирү; раздача билетов билетлар өләшү
разделить (гл.) 1. что бүлү, бүлеп кую, бүлеп бетерү, бүлеп чыгу; разделить землю на участки җир мәйданын участокларга бүлү; разделить яблоко на четыре части алманы дүрт өлешкә бүлү 2. кого-что аеру, аерып кую; икегә аеру; толпа их разделила халык төркеме аларны аерды 3. что с кем-чем уртаклашу, бүлешү; разделить с товарищем обед төшке ашны иптәшең белән уртаклашу 4. что (выразить согласие) риза булу, кушылу, уртаклашу; разделить чье-л. мнение кемнең дә булса фикеренә кушылу 5. что, мат. бүлү
разделиться (гл.) 1. аерылу, икегә аерылу; тропинка разделилась сукмак икегә аерылды 2. бүленү, бүленешү; охотники разделились по двое аучылар икешәргә бүленештеләр; мнения разделились фикерләр аерылды 3. (разделить имущество между собой) аерылып чыгу, бүленешү, мал-мөлкәтне бүлеп аерылышу 4. мат. бүленү
разливательный (прил.) 1. соса торган; разливательная ложка аш соса торган кашык (аш чүмече); 2. бүлеп тутыра торган
разливной (прил.) 1. спец. бүлеп агызу …ы; разливная машина бүлеп агызу машинасы 2. агызып сатыла торган; агызып тутырыла торган; разливное вино агызып сатыла торган шәраб
разлить (гл.)что 1. (расплескать) түгү, түгеп җибәрү; разлить молоко сөт түгү 2. (налить) агызу, агызып салу, агызып бүлү; бүлеп салу; разлить чай чәй ясау 3. перен. (распространить) җәю, тарату, сибү, чәчү румянец разлит по всему лицу бөтен битенә кызыллык йөгергән (чыккан)
разлиться (гл.) 1. (расплескаться) түгелү, түгелеп китү, түгелеп бетү 2. (по разным сосудам) агызылу, агызып тутырылу, бүлеп агызылу, бүлеп салыну 3. (выйти из берегов) ташу, ташып чыгу, ярларыннан чыгу 4. перен. (распространиться) таралу, җәелү; сибелү, чәчелү
разложить (гл.) 1. что таратып салу, таратып кую; разложить вещи на столе әйберләрне өстәлгә таратып салу 2. что (развернув, положить) җәеп салу, җәеп кую, җәю 3. что (зажечь) яндырып җибәрү, кабызып җибәрү, разложить большой костер зур учак яндырып җибәрү 4. что (распределить) бүлү, бүлеп салу, бүлеп чыгу 5. что, спец. таркату; разложить воду на кислород и водород суны кислородка һәм водородка таркату; разложить число санны таркату 6. перен. кого-что (дезорганизовать) таркаулык (тәртипсезлек) кертү, таркату
разнарядка (сущ.)(ж)разнарядка (материаллар, әйберләр бүлеп бирү кәгазе)
разрядный I(прил.): разрядный приказ истор. разрядный приказ (Петрга кадәрге Россиядә хезмәт урыннарын һәм вазифаларны бүлеп бирү белән шөгыльләнүче учреждение)
расписать (гл.) 1. кого-что (записать в разные места) язып чыгу, язып кую 2. что бүлеп язып кую ( мәс. вакытны) 3. что рәсем белән бизәү, бизәк төшерү, рәсем ясау, бизәкләү; расписать потолок түшәмне бизәкләү 4. перен. что. о чем (красочно рассказать) бизәп сөйләү, арттырып сөйләү
распланировать (гл.)что 1. планлаштыру, планлаштырып чыгу; распланировать свое время үз вакытыңны планлаштыру 2. план буенча билгеләү, бүлеп чыгу, бүлү, план буенча урнаштыру; правильно распланированные улицы план буенча дөрес бүленгән урамнар распланировать(гл.) см. распланировать2
распределитель (сущ.)(м) 1. бүлүче, бүлеп бирүче, өләшүче, таратучы 2. тех. бүлгеч (машиналарда һәм двигательләрдә газ, пар һ. б. ш. бүлүче прибор)
распределить (гл.)кого-что 1. бүлү, бүлеп кую; бүлеп бирү, тарату; распределить детей по классам балаларны классларга бүлү; распределить доходы табышны бүлү 2. (направить на работу) билгеләү, җибәрү ( мәс. укып бетергәннән соң)
расчленение (сущ.)(с) см. расчленить расчленить (гл.)что 1. бүлеп (бүлгәләп) бетерү, аеру, кисәкләргә аеру; Северная Земля расчленена проливами Төньяк Җир бугазлар белән бүлгәләнеп беткән 2. (разбить на составные элементы) бүлү, аеру; бүлгәләү; расчленить производственный процесс производство процессын бүлү
II(сущ.)(ж)реакция, кадимчелек (җиңелгән яки үлеп бара торган изүче сыйныфларның, үзләренең хокукларын һәм хакимлеген кайтару яки саклау өчен, революцион хәрәкәтне, прогрессны каты бастыру политикасы)
скоропостижность (сущ.)(ж) мн. нет, книж. көтмәгәндә булу, кинәт булу; скоропостижность его кончины поразила меня аның көтмәгәндә (кинәт) үлеп китүе мине шаккатырды
слизевик (сущ.)(м) бот. ябышкак (күзәнәкләре бик күп ябышкак матдә бүлеп чыгара торган үсемлек)
смерть (сущ.)(ж)үлем, әҗәл; скоропостижная смерть кинәт үлү; своей (естественной) смертью умереть үз үлеме белән үлү, әҗәл җитеп үлү; приговорить к смерти үлемгә хөкем итү бледный как смерть төсе качкан, үлек төсле; до смерти бик нык, үлеп-үлеп
спать (гл.)прям., перен. йоклау; сладко спать тәмле йоклау; спать богатырским сном бик каты йоклау, үлеп йоклау, дию йокысы белән йоклау спать вечным (последним) сном мәңгелек йокыга талу, үлем йокысына талу (үлү); спать и [во сне] видеть төштә дә күрү (берәр нәрсә белән бик нык мавыгу)
уделить (гл.)что кому-чему 1. бүлеп бирү, өлеш чыгару; уделить часть денег акчаның бер өлешен бүлеп бирү 2. бирү; уделить внимание игътибар бирү
уделять (гл.) см. уделить уделяться (гл.) страд. 1. бүленү, бүлеп бирелү, өлеш чыгарылу; 2. аерып бирелү, аерылып куелу (мәсәлән, акча); 3. бирелү (вакыт, игътибар)
умирание (сущ.)(с) см. умереть умирать (гл.) см. умереть; умирать с голоду бик нык тамак ачу, үлеп ашыйсы килү; умирать со скуки үләр дәрәҗәгә җитеп эч пошу; умирать со смеху көлә-көлә эчләр катып бетү
умирающий (прил.) 1. (прич.)от умирать; 2. в знач.(сущ.)умирающий м, умирающая(сущ.)(ж)үлем түшәгендә ятучы кеше, үлем хәлендә ятучы кеше 3. (гаснущий, слабеющий) үлеп (сүнеп) бара торган, бетүгә йөз тоткан
Татарско-русский словарь:
арт I(сущ.) обычно в притяж.ф. 1. 1) зад (человека, животных); спина (человека); арттан этү толкать (подтолкнуть) сзади; артыңа мендәр куй положи за спину подушку; нигә артыңа яшерәсең уенчыгыңны? почему прячешь игрушку за спину? 2) задняя (обратная, тыльная, оборотная) сторона (мебели, здания, сооружения, памятника); шкафның алдын буяган, арты буяусыз шкаф спереди покрашен, а сзади (с обратной стороны)-нет; дәфтәр артындагы тапкырлау таблицалары таблица умножения на обратной (оборотной) стороне тетради; машинаның артына беркетелгән номерлар номера, прикреплённые сзади машины 3) зад, задняя часть (телеги, трактора, вагона, автомобиля, поезда); задок; арбаның артына ябышып ухватившись за задок (зад) телеги 2. спинка (стула); пинҗәкне урындык артына элү повесить пиджак на спинку стула; кресло артына таяну облокотиться о спинку кресла 3. задник, задок разг. (у сапог); арты тапталып беткән тапочка тапочка со стоптанным задником 4. назатыльник (шапки) 5. разг. корма (у парохода, корабля) 6. разг. конец, последствие; имеет тж. индив. переводы; арты ничек булыр соң бу эшнең? а каков же будет конец (последствие) этой затеи?; арты хәерле (яхшы) булсын чтоб кончилось (завершилось) благополучно (хорошо); пусть кончится добром 7. 1) в составн. геогр. названиях за-; елга арты заречье; Казан арты Заказанье; Кавказ арты республикалары закавказские республики 2) в некоторых словосочетаниях временного значения после-; бәйрәм арты көннәре послепраздничные дни; сугыш арты еллары послевоенные годы 8. в знач.(послелог) а арты 1) за чем, (вслед) за чем, кем; утырыш арты утырыш заседание за заседанием; көн арты көн үтә проходит день за днём; рәхмәт арты рәхмәт алу получать благодарность за благодарностью 2) разг. за кем, чем, после кого, чего (стоять в списке, занимать очередь); синең арты булырмын я за тобой (после тебя) буду 9. в знач.(нареч.) артында перен. за спиной, за глаза, заглазно; артымда сөйләгән сүзгә игътибар итмәскә тырышам мин на то, что говорят за моей спиной, стараюсь не обращать внимания; артында патшаны да сүгәләр (посл.) за спиной (за глаза) и царя ругают 10. в знач.(послелог) а артына за что-л., кого-л. (спрятаться, положить что-л.); за кем-л., чем-л.; по, за что-л. прост. ; вокзал артына чыгу выйти за вокзал; велосипедны койма артына сөяү прислонить велосипед за забором; куаклар артына яшеренү спрятаться за кусты 11. в знач.(послелог) а артында 1) за чем; клуб артында-бакча за клубом-сад; бу күренеш артында нәрсә ята? что кроется за этим явлением? 2) за кем, за спиной (у) кого; позади, сзади кого; аның артында озын чират за ним длинная очередь; артымда кыштырдау ишетелеп китте за спиной у меня послышался шорох; позади (меня) послышался шорох 3) перен. за кем, за спиной, чьей, (у) кого-л.; депутат артында халык тора за депутатом стоит народ; за спиной депутата стоит народ 12. в знач.(послелог) а арттан, артыннан 1) за кем, следом (за кем); вслед, вдогонку; сезнең арттан барабыз идём за вами; идём следом (за вами); йөгер артларыннан беги вслед; беги за ними вдогонку; үлгән артыннан үлеп булмый (посл.) вслед за покойным не умирают (т. е. не следует отчаиваться) 2) за кем, после (позади) кого; безнең арттан алырсыз получите после нас (за нами); синең чират минем арттан (артымнан булыр) твоя очередь будет за мной (после меня; позади меня) 3) вслед, в спину, вдогонку; берәүнең артыннан кычкырып калу крикнуть кому-то вдогонку 4) из-за спины кого, чьей (выглядывать, смотреть, появляться) 5) после (вслед), за чем, после чего; ашаган артыннан ук сразу после еды; чәчү артыннан бүтән эшләр башлана вслед за севом начинаются другие работы 6) за кем, чем; позади (сзади) кого, чего, позади (себя), за собой; по, за чем прост. ; машина артыннан төтен боҗралары калдырып чаба машина мчится, оставляя позади (себя) кольца дыма; бия артыннан колыны бара за кобылой идёт её жеребёнок; позади (сзади) кобылы идёт её жеребёнок; юл бара биек таулар артыннан дорога идёт за высокими горами 7) за чем, кем; дан артыннан куу гнаться за славой; олау артыннан олау үтеп тора проходит подвода за подводой; балык артыннан балыкны алып кына тора так и вытаскивает рыбу за рыбой 8) из-за кого, чего; урман артыннан трактор дөбердәве ишетелде из-за леса донёсся грохот трактора
бүлеп чыгару (сущ.) биол. выделение, экскреция || выделительный
дию I(гл.) гл.(неперех.) 1. сказать, говорить, промолвить; нәрсә дидең? что ты сказал?; сәлам диегез передайте привет; моңа нәрсә диярсез инде? что вы скажете на это?; авыру сәламәтләнде дисәң дә ярый можно сказать, что больной выздоровел; ул кичә үк кайткан, диләр говорят, что он ещё вчера вернулся; Авырыйм ,-диде ул әкрен генә Болею ,-промолвил он тихо 2. считать каким, называть; эшне әле тәмамланган дип булмый работу ещё нельзя считать завершённой; моны ничек дияргә инде? как же это называть?; ачык сөйләргә кирәк: акны-ак, караны кара дияргә нужно говорить ясно: белое называть белым, чёрное-чёрным 3. именовать, называть; мондый кыю кешеләргә герой диләр таких смелых людей называют героями 4. полагать, думать, считать (чаще с союзом что); аны берни белми дисезме? думаете, (что) он ничего не знает?; эш өметсез дияргә нигез юк нет оснований полагать, что работа безнадёжная; ул да шулай ди он тоже так считает 5. хотеть, думать, желать; иметь намерение; бүген үк кайтырмын дигән иде хотел сегодня же вернуться; танышам дисәгез, кулъязма өстәлдә если желаете ознакомиться-рукопись на столе; әйтергә дигәнемнең барысын да әйтә алмадым я не мог высказать всего, что хотел (думал) сказать 6. в отриц. ф. дими не считаться с тем, что; не обращать внимания на что-л,; несмотря на что-л.; яңгыр димиләр, эшли бирәләр не обращают внимания на дождь, продолжают работать; несмотря на дождь, продолжают работать 7. в знач.(вводн. сл.) в составе сложного сказуемого ди 1) говорят, что … ; быел җәй яңгырлы булачак, ди говорят, что в этом году лето будет ненастным 2) допустим, скажем, предположим; ярар, ул белмәсен дә, ди ладно, допустим, он не знает 3) будто бы; мин бу турыда ишетмәдем дип әйтә, ди говорит, будто бы он об этом не слышал 4) в репликах выражает несогласие с оттенком иронии как бы не … ; булган ди, гомердә булмаганны как бы не так, такого в жизни не бывало; чыкты ди, көт! как бы не так! выйдет, жди; бара ди, бармый торсын әле! как бы не так! никуда не пойдёт 5) разг. так и; ышандылар ди сиңа так и поверили тебе; курыкканнар ди синең янавыңнан так и испугались твоих угроз 8. в знач. частицы ди 1) в риторич. вопр. предл. же; эшләмичә ничек яшәп булсын ди? как же можно жить без работы? 2) разг. с оттенком иронии как будто, будто бы; йөрисең шунда, синнән башка булдыра алмаслар ди ходишь тоже, как будто без тебя не управятся 9. в знач.(послелог) а дигәндә 1) насчёт кого-л., чего-л.; по части чего-н.; балалар дигәндә аның күңеле тыныч насчёт детей душа у неё спокойна; хәйлә дигәндә ул беркемгә бирешмәс насчёт (по части) хитрости он никому не уступит 2) ради кого-л., чего-л.; сез дигәндә аяк идәндә ( погов. ) ради вас на всё готовы; футбол дигәндә бөтен дөньясын оныта ради футбола всё на свете забывает 3) в течение, по прошествии; не пришёл и … ; бер ай дигәндә в течение (по прошествии) месяца; не прошло и месяца; алтынчымы, җиденчеме көн дигәндә в течение шести-семи дней; не прошло и шести-семи дней 4) как раз в то время; только что; без кайтабыз дигәндә, яңгыр башланды как раз в то время, когда мы собирались домой, начался дождь; только что мы собрались домой, начался дождь 10. 1) в знач. изъяснит. союза при неуверенной передаче чужого намерения дигәндәй; кичкә кайтырмын дигәндәй әйткән иде говорил, будто бы к вечеру вернётся 2) словно говоря; риза дигәндәй башын какты словно говоря согласен , кивнул головой 11. в знач. связующего(вводн. сл.) дигәндәй как говорится; кышын, таң ата да кич була дигәндәй, көннең үткәнен сизми дә каласың зимой, как говорится, светает и тут же вечереет, и не замечаешь, как проходит день 12. в знач.(вводн. сл.) в составе вводных словосочетаний или предложений дигәннән, разг. кстати, о … ; да, о (об) … ; уку дигәннән, кайчан тәмамлыйсың институтны? кстати, об учёбе, когда ты заканчиваешь институт?; кыш салкын булды дигәннән, ферма терлекләренә зыян килмәдеме? кстати, о зиме: не пострадал ли скот на ферме от сильных морозов? 13. в знач.(послелог) а дип 1) с им. п. о, в, за; эш дип борчыла беспокоится о работе; балаларым әни дип үлеп торалар иде дети во мне души не чаяли; кем дип белдең син аны? за кого ты его принимаешь? 2) разг. в им. п. в реплике, связанной с предыдущим контекстом, переводится повтором подчинительного слова; кем дип, күптәнге танышым кто-кто, давнишний знакомый; каян дип, кем хәтерли инде аларны откуда-откуда, кто их сейчас помнит 14. в знач. подчин. союза дип 1) изъяснит. что; чтобы; для того чтобы; кайтырсың дип көттек ждали, что вернёшься; хәзер үк эшли башласыннар дип әйтергә куштылар велели передать, чтобы немедленно приступили к работе; поездга соңга калмыйм дип… чтобы (для того чтобы) не опоздать на поезд… 2) изъяснит. будто, будто бы; үзем күрдем дип сөйләгән була уверяет, будто видел сам 3) изъяснит. в сочет. с(гл.) бәяләү, карау, санау, табу как; безгә чит кешеләр дип карыйлар на нас смотрят как на чужих людей; кимчелек дип бәяләү расценивать как недостаток 4) причин. из-за чего, ссылаясь на что; авырыйм дип эшкә килмәде из-за болезни не пришёл на работу; ссылаясь на болезнь, не вышел на работу; салкын дип куркалар боятся из-за холода 5) цел. с им. п. ради кого-л., чего-л.; барыбыз да балалар дип тырышабыз инде все стараемся ради детей; нәрсә дип син бу эшкә алындың? ради чего ты взялся за эту работу? 6) цел. в направит. п. для; на, за, по; кемгә дип алдың бу китапларны? для кого купил эти книги? эшкә дип җыену собираться на работу; юлга дип акча бирү дать деньги на дорогу; билетка дип чират тору стоять в очереди за билетом; суга дип бару пойти за водой 15. разг. в знач. усил. частицы дигәч (между(гл.) повторами) да (да и, и) всё; (раз) сказал… , (значит); әйтмим дигәч әйтмим не скажу да (и) всё; китмисең дигәч китмисең не уедешь да и всё; сказано не уедешь, значит не уедешь; булмый дигәч булмый раз сказал не будет, значит не будет; эшлим дигәч эшли инде раз сказал сделает, значит сделает 16. в знач. уступ. союза с частицей тә хоть (хотя) и; авыр дигәч тә, эшем алай зарланырлык түгел хоть и трудно, но не жалуюсь на свою работу; шаярам дигәч тә, чама белергә кирәк хотя и шутишь, надо знать меру; шутка шуткой, но надо и меру знать 17. разг. в знач. усил. частицы при однород. чл. предл. дисең, дисеңме, дисәң и … , и … ; кызның акылымы дисең, эшкә уңганлыгымы дисең, буе-сыны дисеңме-барысы да килгән иде девушка всем вышла: и умом, и трудолюбием, и статью; җырга дисәң-җырга, биюгә дисәң, биюгә оста и петь, и плясать мастерица 18. разг. в знач. усил. частицы при повторах дисәң (обычно с частицей дә) так, ну и; җырлый дисәң дә җырлый! поёт так поёт! менә ул бригадир дисәң бригадир! вот он бригадир так бригадир! 19. в знач. частицы огранич. диярлек почти; ел саен диярлек почти ежегодно (каждый год); бөтен шәһәрне диярлек әйләндем объездил почти весь город
дошман (сущ.) 1. враг, неприятель, противник; недруг || вражеский, неприятельский; вражий; революция ~нары враги революции; ~ белән йөзгә-йөз очрашу встретиться лицом к лицу с неприятелем; ~ны тар-мар итү сокрушить врага; безнең кан ~нарыбыз наши кровные недруги; ~ гаскәрләре неприятельские войска; ~ оборонасын өзү прорвать вражескую оборону; ~ яуда дус булмас (посл.) на поле брани враг не друг; ~нан җиңелгән үлеп калган, ~ны җиңгән мәңгелек дан алган (посл.) побеждённый врагом умрёт бесславно, победивший врага прославится на века; ~ны ындыр артында көтмиләр (посл.) врага за гумном не ждут; ~ның елмаюына ышанма, дусның ачуына шикләнмә (посл.) не верь улыбке врага, не подозревай злобу в друге 2. враг, противник чего-л.; яңалык ~ы противник новшества; тынычлык ~нары враги мира 3. враг (о том, что приносит беду, вред, зло); корылык-игенченең ~ы засуха-враг хлебороба; минем телем-минем ~ым (посл.) язык мой-враг мой 4. чёрт, дьявол; әх, ~, тагын алдаган ах, дьявол, опять обманул ||(прил.) 1. враждебный; ~ сыйныфлар враждебные классы; ~ яклар враждебные стороны; ~ көчләр враждебные силы 2. бран. противный, гадкий, пакостный; ~ кеше пакостный (гадкий) человек; ~ сүзләр сөйләү говорить гадкие слова; ~ малай өйнең астын өскә китергән противный мальчик весь дом перевернул
икешәр (числ.) разд. 1. 1) по два; до двух; на два (с логич. ударением); ~ алма по два яблока; көненә ~ рейс ясау делать по два рейса за (в) день; суганның килосы ~ сумга җиткәндә когда цена лука доходит до двух рублей за килограмм; ~ чакрым артта калдырып оставив на две версты позади 2) по два, попарно; парами; ~ итеп бәйләү связывать по два (веники, снопы); ~ булып басу становиться парами (по два, по двое) 2. в опред. сочет. 1) двух-; из двух, по две, по два... каждый; ~ меңлек отряд двухтысячный отряд; отряд, состоящий из двух тысяч (каждый) 3. в знач.(нареч.) икешәрдән из расчёта по два (две); ~ бүлеп чыкканда если разделить из расчёта по два
кинәт (нареч.) 1. вдруг, внезапно, неожиданно, сразу; ~ килеп керү неожиданно войти; ~ шау-шу купты вдруг поднялся шум-гам; ~ кычкырып көлеп җибәрү неожиданно громко рассмеяться (расхохотаться); җыр ~ өзелде песня внезапно (сразу) оборвалась 2. скоропостижно (о смерти); ~ үлеп китү скончаться скоропостижно ||(прил.) 1. редко неожиданный, внезапный; ~ һөҗүм внезапный удар; ~ тынычлык неожиданный покой; ~ күченүләр внезапные (неожиданные) переезды 2. скоропостижный; ~ үлем скоропостижная смерть
көтмәгән (прил.) разг. см. көтелмәгән көтмәгәндә (нареч.) 1. неожиданно, внезапно, вдруг; нежданно-негаданно, как снег на голову; ~ авырып китү внезапно заболеть; ~ сугыш башланды вдруг началась война; ~ булды бу хәл это случилось нежданно-негаданно 2. скоропостижно (о смерти); ~ үлеп китү скоропостижно скончаться
сыекча (сущ.) 1. жидкость; ~лар үлчәве меры жид-костей; ягулык ~ горючая жидкость 2. жижа; тирес ~сы навозная жижа; куе ~ густая жижа; болганчык ~ мутная жижа 3. сок; ашказаны ~сы желудочный сок; ~ бүлеп чыгару выделить сок ||(прил.) диал. 1. жидкий, редкий; ~ болытлар жидкие облака 2. слабый, тусклый; ~ караңгылык тусклая темь
терелү (гл.)(неперех.) 1. 1) выздоравливать/выздороветь || выздоравливание/выздоровление 2) оживать/ожить || оживление; үлеп (үлемнән) ~ү умереть и ожить 2. перен. приходить/прийти в движение, оживляться/оживиться || оживление
үлеп (нареч.) разг. 1. очень сильно, чрезвычайно, беспредельно, безгранично, безмерно, безумно, несказанно; ~ ярату безгранично любить 2. очень сильно, смертельно; чертовски, ужасно; ~ арыдым ужасно устал
үлеп барган күренеш (сущ.) лингв. отмирающее явление (в языке)
үлеп барган тел (сущ.) лингв. вымирающий язык
үлеп-үлеп (нареч.) усил. см. үлеп үлеш (сущ.) книжн. смерть
шәһит (сущ.) 1. книжн. рел. шахит, мученик, павший за веру (мусульманскую); атасы, хаҗдан кайтканда юлда үлеп, ~ булган отец его умер в пути после паломничества в Каабу и стал шахитом 2. разг. редко. уби-тый на войне, погибший, павший в бою за правое дело; ~ләрнең мөкатдәс каннары святая кровь погибших
яту (гл.)(неперех.) 1. 1) лежать (о людях и некоторых животных); валяться || лежание; чалкан яту лежать на спине; комда озак яту долго валяться на песке; һушсыз яту лежать без чувств 2) лежать, находиться где-л.; больницада яту лежать в больнице; госпитальдә яту находиться в госпитале 2. в отриц. ф. не любить, не нравиться, не подходить, душа (сердце) не лежит к кому-чему; эшкә күңел ятмау душа не лежит к работе; азык йөрәккә ятмады пища не впрок 3. 1) ложиться, лечь; йокларга яту лечь спать; операциягә яту лечь на операцию 2) залегать/залечь (в нору, берлогу и т. п.-о диких животных) 4. 1) лежать, находиться; өстәлдә китаплар ята на столе лежат книги; кесәдә кулъяулык ята в кармане лежит носовой платок; су төбендә баткан көймә ята под водой находится затонувшая лодка 2) лежать, валяться; идәндә төрле әйберләр ята на полу валяются разные вещи 5. полегать/полечь || полегание (о хлебах, растениях) 6. лежать, храниться, находиться, помещаться (о деньгах на сберкнижке, драгоценностях где-л., рукописях, альбомах и т. п.) 7. лежать, пустовать, находиться без пользования; күп кенә уңдырышлы җирләр әрәм ята многие плодородные земли пустуют 8. перен. разг. жить, поживать; нишләп ятасыз? как поживаете? 9. быть, лежать, находиться где-л. (постоянно, долгое время); һаман өйдә яту всё время находиться дома 10. 1) лежать, простираться; урман җәелеп ята простирается лес 2) пролегать, лежать, идти, проходить, тянуться (о дороге, тропинке и т. п.); авылны урталай бүлеп асфальт юл сузылып ята разделив деревню надвое, проходит асфальтовая дорога 11. лечь на что (о снеге, инее и т. п.); җиргә беренче кар ятты на землю лёг первый снег 12. залегать/залечь || залегание; руда тирән ята руда залегает глубоко 13. разг. 1) сидеть тем или иным образом (об одежде) 2) лежать, располагаться (тем или иным образом); күлмәк якасы матур ята воротник платья красиво лежит; чәчләре дулкынланып яткан волосы лежат волнами 14. перен. лежать на ком; җаваплылык җитәкче җилкәсендә ята ответственность лежит на руководителе 15. разг. диал. готовиться к чему-л., намереваться что-л. делать; туй итәргә яту намереваться сыграть свадьбу 16. в знач. вспом.(гл.) выраж. длительность, постоянство, продолжение действия: пыскып ята тлеет; көтеп ята продолжает ждать; борчылып яту продолжать переживать; иренеп яту лениться
Тәсадеф