Русско-татарский словарь:
бытие (сущ.)(с) 1. (жизнь) яшәеш 2. филос. чынбарлык, яшәеш
данность (сущ.)(ж)чынбарлык, барлык
действительность (сущ.)(ж)чынбарлык; современная действительность хәзерге чынбарлык в действительности чынлыкта, дөреслектә, чынында
доктринер (сущ.)(м)доктринер, доктриначы (теориясе чынбарлыкка каршы килүгә карамастан, шул теория буенча сукыр килеш эш итүче)
жизнеощущение (сущ.)(с) книж. чынбарлыкны тою (сизү)
жизнь (сущ.)(ж) 1. тереклек; возникновение жизни на Земле Жирдә тереклекнең барлыкка килүе; жизнь растительного мира үсемлекләр дөньясының тереклеге 2. гомер; в течение всей его жизни бөтен гомере буена; на всю жизнь гомергә, гомер буена 3. тормыш; общественная жизнь иҗтимагый тормыш; семейная жизнь гаилә тормышы; духовная жизнь рухи тормыш; кипучая жизнь кайнап торган тормыш; внутренняя жизнь страны илнең эчке тормышы; жизнь бьет ключом тормыш кайнап тора 4. чынбарлык, тормыш; войти в жизнь тормышка ашу; провести предложение в жизнь тәкъдимне тормышка ашыру 5. җанлылык, хәрәкәт; улицы полны жизни урамда зур җанлылык хөкем сөрә жизни не рад яшисе килми, тормыштан тую; [находиться] между жизнью и смертью яшәү белән үлем арасында тору; ни в жизнь беркайчан да, һичбер вакытта да, гомердә дә; не на жизнь, а на смерть бороться (биться) үз-үзеңне аямыйча көрәшү; отдать (положить) жизнь за кого-что гомереңне бирү, үзеңне корбан итү
идеализировать (гл.)кого-что идеаллаштыру, чынбарлыктагыдан яхшырак дип уйлау; идеализировать старину борынгылыкны идеаллаштыру
идеализм (сущ.)(м) 1. филос. идеализм 2. хыялыйлык, чынбарлыкны идеаллаштыру
(прил.) см. идеалистический идеалистка (сущ.)(ж)идеалист ( 1. идеализм тарафдары, идеалистик философия тарафдары; 2. нинди дә булса бер эшкә, идеягә турылыклы хезмәт итүче кеше; 3. чынбарлыкны идеаллаштыручы, хыялга бирелүчән кеше)
изображение (сущ.)(с) 1. см. изобразить, изобразиться; изображение действительности чынбарлыкның тасвирлануы 2. сүрәт, сын, рәсем; монета с изображением герба дәүләт гербының сүрәте төшерелгән акча
иллюзия (сущ.)(ж)иллюзия ( 1. тойгының алдавы сәбәпле чынбарлыкны бозып күз алдына китерү 2. перен. тормышка ашуы мөмкин булмаган хыял, буш хыял)
интуитивизм (сущ.)(м) мн. нет, филос. интуитивизм (реакцион буржуаз философиядә чынбарлыкны дөрес танып-белү бары тик интуиция нигезендә генә була ала дип өйрәтә торган субъектив-идеалистик юнәлеш)
ирреальный (прил.) книжн. ирреаль, реаль булмаган; чынбарлыкта булмый торган
концепция (сущ.)(ж)концепция (төрле мәсьәләләргә, чынбарлыкта булып тора торган хәл һәм күренешләргә карашлар системасы)
лакировать (гл.)что 1. (покрывать лаком) лаклау, лак белән каплау (ялтырату) 2. перен. (приукрашивать) шомартып күрсәтү, артык матурлап (яхшыртып) курсәтү; лакировать действительность чынбарлыкны артык матурлап күрсәтү
лакировщик (сущ.)(м) спец. 1. лакировщик, лаклаучы; 2. перен. неодобр. яхшыртып күрсәтүче, шомартып күрсәтүче, бизәп күрсәтүче (чынбарлыкны, хакыйкатьне)
максимализм (сущ.)(м)максимализм (реаль чынбарлык белән акланмаслык гаять зур таләпләр кую)
мироощущение (сущ.)(с)тирә-юньгә мөнәсәбәт; чынбарлыкны тою, чынбарлыкны сизү
миропонимание (сущ.)(с)дөньяны аңлау, тирә-юньне (чынбарлыкны) аңлау (төшенү)
натурализм (сущ.)(м)натурализм (әдәбиятта һәм сәнгатьтә реализмның төшенкелеккә бирелүенең нәтиҗәсе буларак барлыкка килгән, чынбарлыкны, идея ягына игътибар итмичә, тышкы яктан гына төгәл тасвирларга омтыла торган юнәлеш)
несообразность (сущ.)(ж) 1. чынбарлыкка туры килмәү; 2. акылга ятышсызлык, акылга ятышсыз нәрсә
несообразный (прил.) 1. чынбарлыкка туры килми торган, акылга сыймый торган, акылга сыймаслык, акылга ятышсыз, мәгънәсез; 2. ахмак; несообразная баба ахмак хатын
объективный (прил.) 1. филос. объектив; объективная реальность объектив чынбарлык 2. (беспристрастный) гадел, объектив, туры, туры сүзле, риясыз; объективный свидетель туры сүзле шаһит; быть объективным гадел булу
онтология (сущ.)(ж) филос. онтология (идеалистик философиядә чынбарлыкның төп нигезләре турындагы метафизик тәгълимат)
платонизм (сущ.)(м) мн. нет, филос. платонизм, платончылык (борынгы грек философы идеалист Платон Әфләтун фәлсәфәсе. Бу фәлсәфәнең төп пункты мәңгелек һәм үзгәрмәүчән идеяләр чынбарлыкны тәшкил итә, ә үзгәрүчән әйберләр дөньясы фәкать идеяләр дөньясының шәүләсе генә дигән караштан гыйбарәт)
подлакировать (гл.) 1. лаклап яңарту, лагын яңартып җибәрү; 2. перен. неодобр. матурлый төшү, матурлабрак күрсәтү (мәсәлән, чынбарлыкны)
подлакировывать (гл.) см. подлакировать подлакировываться (гл.) страд. 1. лаклап яңартылу, лагы яңартып җибәрелү; 2. матурлабрак күрсәтелү (мәсәлән, чынбарлык)
прагматизм (сущ.)(м) мн. нет, филос. науч. прагматизм ( 1. буржуаз идеалистик философиядә чынбарлыкның объектив законнарын танып-белү мөмкинлеген инкарь итә торган Һәм буржуазиягә гамәлдә файда китерә торган нәрсәләрне генә хакыйкать дип саный торган реакцион субъектив-идеалистик агым; 2. тарихта аерым вакыйгаларның тарихи эчтәлеген ачып бирмичә, аларның тышкы бәйләнешләрен һәм тышкы эзлеклелеген генә күздә тотып тасвирлау)
реализм I(сущ.)(м) филос. реализм ( 1. XIX-XX йөзләрдә кайбер корама фәлсәфи системаларның атамасы; 2. урта гасырларда гомуми төшенчәләр әйберләргә кадәр булалар һәм алардан бәйсез рәвештә реаль яшиләр, дигән схоластик, фәлсәфи тәгълимат). Наивный реализм филос. садә реализм (тышкы дөнья турында кешенең тойгылары биргән тәэсирләр белән реаль чынбарлыкның үзен бер ук дип караучы философик тәгълимат)
реальность (сущ.)(ж) 1. чынбарлык; исходить из реальности чынбарлыкны исәпкә алу; объективная реальность объектив чынбарлык 2. реальлек, чынлык; аеклык; реальность предположения тәкъдимнең реальлеге
реальный (прил.) 1. реаль, чын, чынбарлыкта булган; реальностая сила реаль көч 2. аек, дөрес, реаль; реальная политика реаль политика 3. реаль, тормышка ашарлык …, тормышка аша торган; реальная задача тормышка ашарлык бурыч реальная заработная плата реаль эш хакы; реальное училище ист. реальный училище (революциягә кадәрге Россиядә: математика һәм табигать фәннәре күбрәк укытыла торган, ә борынгы телләр укытылмый торган урта уку йорты)
романтизм (сущ.)(м)романтизм, романчылык ( 1. 19 йөзнең беренче чирегендәге әдәбиятта һәм сәнгатьтә: үткән заманны идеаллаштыручы, хисләр һәм шәхес культы белән мавыгучы юнәлеш 2. әдәбиятта һәм сәнгатьтә: оптимизм белән сугарылган һәм кешенең бөеклеген ачык образларда бирергә омтылган художество методы 3. книжн. чынбарлыкны идеаллаштыру, хыялга бирелү)
скептицизм (сущ.)(м)скептицизм ( 1. филос. объектив чынбарлыкны танып белу мөмкинлеген инкарь итә торган идеалистик философик юнәлеш 2. шикләнүчәнлек, һәр нәрсәне шик астына алучанлык, һичнәрсәгә ышанмаучанлык)
схоластика (сущ.)(ж)схоластика ( 1. филос. урта гасырларда коры фикерләүгә, формаль логик аргументларга, дин догмаларына нигезләнеп төзелгән, чынбарлыктан ерак булган идеалистик философик система 2. тормыш һәм практикадан ерак булган, тәҗрибәдә тикшерелмәгән белем, коры фәлсәфә, мәгънәсез бәхәсләшү)
феноменализм (сущ.)(м)феноменализм (объектив чынбарлыкны инкарь итүче һәм күренешләр аңда гына яши дип танучы реакцион идеалистик юнәлеш)
явь (сущ.)(ж)өн, чын, чынбарлык; сон и явь теш һам өн; мечта стала явью хыял чынга ашты
Татарско-русский словарь:
бәрелеш (сущ.) 1. стычка, битва, схватка, столкновение; небольшой бой; кораллы ~ вооружённое столкновение; дошман белән ~ схватка с врагом; сыйнфый ~ классовое столкновение 2. перен. стычка, брань, столкновение, спор, небольшая ссора; семьядагы ~ләр стычки в семье 3. перен. столкновение; стычка, противоречие; хыял белән чынбарлык ~е столкновение мечты с действительностью; иске белән яңаның ~е стычка (противоречие) старого с новым
гомумиләштерү (гл.)(перех.) 1. обобщать/обобщить || обобщение; алдынгылар тәҗрибәсен ~ү обобщить опыт передовиков; табигать белеменең яңа ачылышларын материалистик ~ү материалистическое обобщение открытий естествознания 2. обобщать/обобщить, подытоживать/подытожить, подвести итог; суммировать; резюмировать || обобщение, подытоживание, суммирование; сөйләнгәннәрне ~еп әйткәндә подытоживая (резюмируя) сказанное; күзәтү нәтиҗәләрен ~ү обобщить (подытожить) результаты наблюдения; докладның ~гән өлеше резюмирующая часть доклада 3. обобществлять/обобществить || обобществление; авыл хуҗалыгы инвентарьларын ~ү обобществить сельскохозяйственный инвентарь; крестьян хуҗалыкларын ~ү обобществить крестьянские хозяйства 4. лит. иск. типизировать || типизирование; типизация; чынбарлыкны образларда ~еп бирү типизировать действительность в образах; шигъри әсәрләрдә ~ү алымы приёмы типизации в поэзии
дөрес (прил.) 1. правильный, безошибочный, точный, верный, правдивый; ~ җавап бирү дать безошибочный ответ; ~ юл белән бару идти по верному (правильному) пути; ~ тәрбия бирү дать правильное воспитание; ~ вакыт точное время; ~ фикер верная мысль; 2. подлинный, доподлинный, истинный; ~ факт подлинный факт; ~ мәгълүматлар доподлинные известия; ~ хәлне аңлату разъяснить истинное положение 3. справедливый, беспристрастный, объективный; ~ кисәтү справедливое замечание; ~ тәнкыйть объективная (справедливая) критика; ~ бәя объективная оценка; ~ карар беспристрастное решение 4. честный, правдивый, справедливый; ~ кеше справедливый (честный) человек; ~ сүзгә җавап юк (посл.) что правда, то правда (букв. правдивому слову нет опровержения); ~ сүз таш яра ( погов. ) правдивое слово разбивает камень 5. ясный, конкретный; исәбең ~ булсын чтоб намерение было ясным (конкретным) 6. нормальный, обычный; исе ~ сознание (его) нормальное 7. в подтверждающих ответах, репликах да, верно, правильно, точно 8. в знач.(сущ.) обычно в косв. п. правда; ~ен сөйләү говорить правду; сүзең ~ме? правду ли ты говоришь? ~кә охшый похоже на правду; ~ен әйткән күршесенә (туганына) ярамаган правда глаза колет 9. в знач. вводного сл. правда; ~, ул моны алдан белмәгән правда, он не знал этого заранее 10. в знач.(вводн. сл.) дөресе, дөресрәге, дөресендә вернее, точнее; точнее говоря, точнее сказать; на самом деле ||(нареч.) 1. правильно, верно, точно; безошибочно; мәсьәләне ~ чишү решить задачу правильно; ~ бүлү делить точно; урынны ~ билгеләү безошибочно определить местонахождение; ~ әйтәсең! правильно (дельно) говоришь! 2. справедливо, объективно; бәхәсне ~ хәл итү справедливо (объективно) решить спор; ~ тәнкыйтьләү критиковать справедливо 3. честно, правдиво, справедливо, по правде; ~ яшәү жить честно; чынбарлыкны ~ тасвирлау изображать действительность правдиво; ~ хөкем итү осуждать (наказать) справедливо
дөреслек (сущ.) 1. правда, истина, правдивость; чын ~к сущая (совершенная) правда; ~ккә туры килү соответствовать истине; тормыш ~ге правда (истина) жизни; чынбарлыкны сурәтләүдәге ~к правдивость в изображении жизни; хаклыкны, ~кне яклау защищать справедливость, правду 2. справедливость, объективность, правота; тәнкыйтьнең ~ге справедливость (объективность) критики; үз эшенең ~генә ышану верить в правоту своего дела 3. справедливость, законность; правомерность; ~к җиңеп чыгар справедливость (законность) восторжествует; суд карарының ~ге правомерность решения суда 4. правильность, верность, точность; үлчәүнең ~ге точность (правильность) весов; тәрҗемәнең ~ге верность (правильность) перевода; күчермәнең ~ген чагыштыру сличить верность копии 5. достоверность, действительность, подлинность; мәгълүматларның ~ге достоверность сведений; документларның ~ген тикшерү проверить правильность документов; имзаның ~генә шикләнү сомневаться в подлинности подписи
җанлы (прил.) 1. живой, здравствующий; ~ (тере) сөяк урынын табар (посл.) живая душа (букв. кость) найдёт себе место 2. живой, одушевлённый; ~ табигать живая природа; ~ предметлар одушевлённые предметы 3. живой, подвижный, бойкий; ~ бала бойкий ребёнок 4. живой, выразительный, подвижный (о чертах лица); ~ күзләр выразительные глаза 5. перен. яркий, выразительный, живописный; образный; ~ сөйләм яркая речь; ~ образ живой образ; батырлыкның ~ гәүдәләнеше яркое олицетворение храбрости 6. перен. подлинный, реальный, самый настоящий, живой; батырлыкның ~ мисалы живой пример героизма; ~ чынбарлык живая действительность 7. оживлённый, бойкий, живой (порт); базар-шәһәрнең иң ~ урыны рынок является самой живой точкой города 8. в сочет. с некоторыми(сущ.) любящий, любитель кого-чего-л.; падкий до чего-л., бала ~ любящий детей, чадолюбивый; мал ~ 1) падкий на богатство (на добро), стяжатель 2) любитель домашних животных; сердобольный к животным; акча ~ падкий на деньги; жадный до денег
зарурият (сущ.) 1. необходимость; потребность, надобность; нужда в ком-л., чём-л.; ярдәм сорау ~е туды появилась необходимость просить о помощи; тормыш ~е жизненные потребности 2. филос. необходимость, закономерность, закономерное явление; тарихи чынбарлык ~е закономерность исторической действительности
идеаллаштыру (гл.)(перех.) 1. идеализировать || идеализирование, идеализация (обстановки, жизни, старины); чынбарлыкны ~у идеализировать действительность 2. в знач.(нареч.) идеаллаштырып идеализированно, в идеализированном виде (описывать жизнь, представлять будущее); образлар ~ып бирелгәннәр образы даны в идеализированном виде
объективлаштыру (гл.)(перех.) книжн. 1. объективизировать (мысли) 2. объективизировать, обобщать, типизировать; чынбарлык күренешләрен ~ объективизировать явления действительности
фантастика (сущ.) в разн. знач. фантастика; фәнни ~ научная фантастика; ~ чынбарлыкка әйләнде фантастика превратилась в действительность
чынбарлык (сущ.) 1. действительность, реальность; реальный мир; ~ктан аерылу оторваться от реальной жизни 2. бытие, жизнь, обстановка; тормыш ~гы жизненная обстановка
чынбарлыкта (нареч.) в действительности, на самом деле; ~ хәл бөтенләй башкача в действительности дело обстоит совсем иначе
чынлык (сущ.) 1. достоверность, истинность, подлинность, правда; бу хәбәрнең ~гына иманым камил в достоверности этого известия совершенно уверен 2. диал. естественность, неискусственность 3. прост. см. чынбарлык чынлыклы (прил.) 1. разг. см. җитди, чын; ~ йөз белән с серьёзным лицом 2. редко реальный; ~ образ реальный образ
Тәсадеф