Русско-татарский словарь:
былевой (прил.) см. былинный былие (сущ.)(с) мн. нет, устар. үлән, чирәм
выминать (гл.) 1. разг. изү, изеп йомшарту; выминать глину балчык изү; 2. обл. таптап бетерү, изеп бетерү; лошади выминают траву во дворе атлар ишек алдындагы чирәмне таптап бетерәләр
девственный (прил.) 1. гыйффәтле, саф 2. перен. табигый хәлендәге…, кеше кулы-аягы тимәгән; девственный лес кеше аягы басмаган урман; девственная почва чирәм җир
дерн (сущ.)(м)кәс, чирәм
дернистый (прил.)чирәмле, тамырлы; дернистая земля тамырлы туфрак
земля (сущ.)(ж) 1. (с прописной) җир, Җир шары; Земля вращается вокруг Солнца Җир Кояш тирәсендә әйләнә 2. җир, коры җир; моряки увидели на горизонте землю диңгезчеләр офыкта коры җир күрделәр 3. туфрак, җир, балчык; обработка земли җир эшкәртү 4. высок. ил, җир; Советская земля Советлар иле 5. (территория) җир; целинные земли чирәм җирләр земли под собой не слышать (не чуять) күккә ашкандай булу (бик нык шатлану); за тридевять земель җәһәннәм астына; земля горит под ногами кая керергә тишек тапмау; земля обетованная бәхет иле; [как, точно] сквозь землю провалился әллә җир упты инде, әллә кая юкка чыкты; словно из земли (из-под земли) вырасти күктән төшкәндәй булу
лужайка (сущ.)(ж)чирәмлек, алан, кечкенә болын
новина (сущ.)(ж) обл. 1. см. новость; 2. (целина) чирәм җир, сөрелмәгән җир; 3. (хлеб нового урожая) яңа, яңа икмәк (шушы елда яңа өлгергән иген уңышы); 4. агартылмаган киндер (яңа гына тукылган киндер)
новь (сущ.)(ж)(целина) чирәм җир, сөрелмәгән җир
обдернить (гл.) спец. кәс җәеп чыгу, кәс белән каплап чыгу, кәс түшәп чыгу, чирәм белән каплап чыгу; обдернить канаву канауны кәс белән каплап чыгу
облог (сущ.)(м) обл. кысыр җир (ташландык хәлдә калып чирәмгә әйләнгән сөрү җире)
облога (сущ.)(ж) обл. кысыр җир (ташландык хәлдә калып чирәмгә әйләнгән сөрү җире)
освоение (сущ.)(с) см. освоить; освоение целинных земель чирәм җирләрне үзләштерү
поднять (гл.) 1. кого-что күтәрү, күтәреп алу; иелеп алу; поднять мешок капчыкны күтәреп алу; поднять двухпудовую гирю ике потлы герне күтәрү; мне тебя не поднять мин сине күтәрә алмам 2. кого-что менгерү, күтәрү; поднять вещи на третий этаж әйберләрне өченче катка менгерү; поднять флаг флаг күтәрү; поднять руку кул күтәрү; поднять якорь якорьны күтәрү 3. кого-что күтәреп торгызу, аягына бастыру, торгызу; поднять упавшего егылган кешене күтәреп торгызу; поднять повалившийся забор ауган койманы торгызу 4. кого-что, разг. (вылечить) аякка бастыру, терелтү; поднять больного авыруны аякка бастыру 5. перен. кого-что кузгату, күтәрү; поднять полк в атаку полкны атакага күтәрү 6. что биегәйтү, күтәрү; поднять уровень воды суның биеклеген күтәрү 7. кого-что (разбудить) уяту, торгызу; подними меня в семь часов утра мине иртәнге җидедә уят 8. перен. кого-что күтәрү; поднять массы на досрочное выполнение плана планны срогыннан алда үтәү өчен көрәшкә массаларны күтәрү 9. перен. что арттыру, күтәрү; поднять цены бәяләрне арттыру; поднять производительность труда хезмәт җитештерүчәнлеген күтәрү 10. перен. что яхшырту; әйбәтләндерү, күтәрү; поднять настроение кәефне яхшырту; поднять дух рухны күтәрү 11. что үстерү, күтәрү, яхшырту; поднять хозяйство хуҗалыкны үстерү; поднять дела в колхозе колхозда эшләрне яхшырту 12. что, с.-х. күтәрү, сөрү; поднять пар пар күтәрү; поднять целину чирәм күтәрү 13. кого-что, разг. (вырастить, воспитать) тәрбияләп үстерү, аякка бастыру поднять восстание восстание күтәрү; поднять глаза күтәрелеп карау; поднять голову башны күтәрү (югары тоту); поднять голос өзеп әйтү, кистереп әйтү (үз фикереңне), поднять голос в защиту кого кемне дә булса яклап чыгу; поднять дело против кого берәр кешегә каршы эш кузгату; поднять на [должную] высоту тиешле югарылыкка күтәрү; поднять на смех кого көлкегә калдыру, мәсхәрәләү; поднять на щит кого артык мактау, күкләргә күтәреп мактау; поднять оружие корал күтәрү, корал тотып каршы чыгу
покоритель (сущ.)(м) 1. (завоеватель) яулап (сугышып) алучы 2. перен. җиңүче, буйсындыручы; покорители космоса галәмне буйсындыручылар; покорители целины чирәм җирләрне буйсындыручылар покоритель сердец шутл. хатын-кызларны үзенә каратучы
распахать (гл.)что сөрү, сөреп чыгу, сукалап чыгу; распахать целину чирәм җирне сөреп чыгу
распахивать I(гл.) см. распахать II(гл.) см. распахнуть распахиваться I(гл.) страд. сөрелу, сукалану, сөреп (сукаланып) бетерелү; чирәм күтәрелү
трава (сущ.)(ж)үлән; чирәм; сорная трава чүп үләне; однолетние травы берьеллык үләннәр; косить траву үлән чабу травой поросло күптән булып онытылган; хоть трава не расти прост. ни булса да барыбер, ике ятып бер тешенә дә керми; трава травой или как трава үлән кебек (бер тәме дә юк)
целина (сущ.)(ж)чирәм, чирәм җир; осваивать целину чирәмне үзләштерү; поехать на целину чирәм җиргә китү снежная целина кар сахрасы
целинник (сущ.)(м)чирәм җирче
целинный (прил.)чирәм …; чирәм җир …ы; целинные земли чирәм җирләр; целинный совхоз чирәм җир совхозы
Татарско-русский словарь:
ерткалау (гл.)(перех.) 1. 1) разрывать/разорвать, раздирать/разодрать, издирать/изодрать (письмо, записку, газету, платок, марлю и т. п. на части, кусочки, в клочья) 2) о хищных зверях; разрывать/разодрать (овцу, оленя) 2. распахивать (кое-как); сука белән чирәм җирне ~у распахивать (кое-как) целину плугом
калку I(неперех.) 1. подниматься/подняться, приподниматься/приподняться, вставать/встать, привставать/привстать; урыннан ~ку приподняться с места 2. всплывать/всплыть, выплывать/выплыть, выходить/выйти на поверхность чего-л. || выход на поверхность (воды); боз өстенә су ~ыккан вода вышла на поверхность льда 3. перен. разг. появляться/появиться, вскакивать/вскочить, вздуваться/вздуться; бәрелүдән маңгайда шеш ~ыкты от удара на лбу выскочила шишка 4. подниматься/подняться, расти, вырасти (о детях, хлебах и т. п.); яшел келәм булып чирәм ~ка как зелёный ковёр, поднимается трава 5. подниматься/подняться, вырастать/вырасти, вставать/встать; яңа шәһәрләр ~ка вырастают новые города; биек йортлар ~ка поднимаются высокие дома 6. 1) подниматься/подняться, появляться/появиться, всплывать/выплыть, восходить/взойти (о небесных светилах) || восход; урман артыннан кояш ~ыкты из-за леса поднялось солнце; болытлар арасыннан ай ~ыкты из-за облаков выплыла луна 2) появляться/появиться, выступать/выступить (в большом количестве); высыпать || высыпание; төн булды, йолдызлар ~ыкты спустилась ночь, звёзды высыпали; йөзенә кызыл таплар ~ыкты на лице появились красные пятна 7. перен. всплывать/всплыть, выплывать/выплыть, возникать/возникнуть, обнаруживаться/обнаружиться || всплытие, возникновение, обнаруживание; бик күп алдаулар ~ыкты обнаружилось много подлогов; күптәнге истәлекләр ~ыкты всплыли давнишние воспоминания
кындырак (сущ.) бот. 1. костёр (злаковая трава различных видов с жестковатым стеблем); башаксыз ~ костёр бесколосный; кылчыксыз ~ костёр безостый 2. полевица обыкновенная 3. диал. солончак; солончаковая растительность 4. диал. см. чирәм кынҗыр (прил.) диал. косоглазый || косой
тарлау (сущ.) 1. кулига (отдельное хлебное поле посреди леса, луга и т. п.); урыс кызы урамда, чирмеш кызы чирәмдә, татар кызы ~да (песня) русская девушка на улице, черемисская девушка на мураве (играют), (только) татарская девушка в поле (работает) 2. диал. островок леса, кустарника посреди леса
утлату (гл.)(перех.) пасти, пускать/пустить на подножный корм; кәҗәне чирәмдә ~ пасти на лужайке козу
үзләштерелү (гл.) страд. от үзләштерү 1. присваиваться (о деньгах, вещах) || присвоение 2. усваиваться, восприниматься; начар гадәт тиз ~ә плохие навыки быстро воспринимаются 3. осваиваться; 50 нче елларда чирәм җирләр ~де в пятидесятые годы осваивались целинные земли 4. усваиваться, перевариваться || переваривание; яшелчә азыклары җиңел ~ә овощная пища усваивается легко
чирәм (сущ.) 1. трава, травка || травяной, травянистый 2. см. чирәмлек1 3. целина || целинный 4. дёрн; ~ җәю покрыть дёрном; обдернить
чирәм күтәрү (сущ.) агро. распашка
чирәм хоккее (сущ.) спорт хоккей на траве
чирәмле (прил.) травянистый, травяной, поросший травой
чирәмлек (сущ.) 1. (зелёная) лужайка; ~тә ял итү отдыхать на лужайке 2. целинная земля, целина
чуку (гл.)(перех.) 1. клевать, выклёвывать/выклевать, клюнуть || выклёвывание; карга күзен карга ~ымас (посл.) ворон ворону глаз не выклюет; теле булмаса, карга ~ыр иде ( погов. ) не будь языка, ворона заклевала бы 2. клевать, щипать; каз чирәм ~ып йөри гусь щиплет траву 3. клюнуть, ударить клювом; күркә балтыр итен ~ып алды индюк клюнул в икру ноги 4. перен. ковырять, долбить, копать, рыть || долбление, копка, копание, рытьё
Тәсадеф