Русско-татарский словарь:
браться (гл.) 1. за что тотыну; браться за веревку бауга тотыну 2. за что (приниматься) башлау, керешү, тотыну; алыну; браться за работу эшләргә тотыну; браться за книгу укырга тотыну; браться за перо язарга тотыну 3. за что и с неопр. өскә алу, булу; браться помочь кому-л. (берәр кешегә) ярдәм итәргә булу 4. (появляться, возникать) килү, табылу; откуда берутся у него деньги? кайдан акча килә аңа? браться за ум акылга утыру
бросить (гл.) см. бросать броситься (гл.) 1. (сверху вниз) ташлану 2. башлау; тотыну; броситься бежать йөгерә башлау; броситься в драку сугышырга тотыну
взъесться (гл.)на кого-что, разг. каныгу, ябышу, колак итен ашарга тотыну
взывать (гл.) 1. (громко кричать, звать) кычкырырга (чакырырга) тотыну (кешеләрне) 2. к кому-чему, о чем (призывать) өндәү, чакыру; взывать к справедливости гаделлеккә өндәү
взяться (гл.) 1. за кого-что (хвататься) тотыну 2. за что башлау, керешү, тотыну; взяться за работу эшкә тотыну 3. за что и с неопр. алыну, булу; взяться помочь ярдәм итәрга алыну 4. (появиться) килеп чыгу; откуда ты взялся? каян килеп чыктың? взяться за ум акылга утыру, акыл керү; откуда ни возьмись уйламаганда, көтмәгәндә
вплетать (гл.) см. вплести вплетаться (гл.) см. вплестись вплотную (нареч.) 1. (тесно) бик тыгыз итеп, бик тыгыз булып 2. (предельно близко) бик якын, янәшә үк, терәлеп; сидеть вплотную терәлеп утыру 3. перен. разг. ныклап, бик якыннан торып; взяться за дело вплотную эшкә ныклап тотыну
вступить (гл.) 1. во что керү, барып керү, килеп керү; вступить в город шәһәргә керү 2. во что керү; вступить в комсомол комсомолга керү 3. башлау, керешү, тотыну; вступить в переговоры сөйләшүләр башлау; вступить в переписку языша башлау; вступить в разговор сөйләшә башлау вступить в брак никахка керү, өйләнү яки кияүгә чыгу; вступить в силу көченә керү вступить в строй сафка басу; вступить на путь чего, какой юлына басу; вступить в зрелый возраст үсеп җитү, бәлигъ булу
вцепиться (гл.)в кого-что, разг. эләктереп алу, ябышу; тотыну; собака вцепилась в ногу эт аяктан эләктереп алды
дело (сущ.)(с) 1. эш; дело воспитании молодежи яшьләрне тәрбияләү эше; быть без дела эшсез булу 2. кого-чего эш, бурыч; защита отечества-дело всего народа ватанны саклау-бөтен халык бурычы 3. эш, шөгыль, йомыш; ходить по делу эш артыннан йөрү 4. вакыйга, хәл, эш; дело было осенью бу хәл көзен булды 5. мәсьәлә, эш; не в том дело мәсьәлә анда түгел 6. хәл, эш; как дела? нихәл?; дела как сажа бела погов. эшләр хөрти, хәлләр шәптән түгел 7. эш, дело; подшить к делу делога тегеп кую ближе к делу мәсьәләгә якынрак килү; виданное ли дело язмаганны, гомердә булмаганны; вот это дело! менә монысы шәп!, мена монысы ярый!; в самом деле чыннан да, дөрестән дә, чынлап та; в чем дело? эш нәрсәдә?, эш нәрсәгә терәлде?, ни бар?; гиблое дело эш харап, барып чыкмаслык эш; говорить дело акыллы фикер әйтү, дөрес киңәш бирү; грешным делом гөнаһ шомлыгына каршы, ялгышлык белән; дело вкуса кемгә нәрсә ошый, кем нәрсә тели; дело в шляпе эш пеште; эш бетте, көлтә җыясы гына калды; эш барып чыкты; дело делать җитди эш белән шөгыльләнү, юк-бар белән маташмау; дело дошло (доходит) до … эш … барып җитте; дело житейское гадәти эш; дело за … эш аннан гына тора; дело идет о… сүз … турында бара; дело мастера боится погов. эш остасыннан курка; дело привычки кем нәрсәгә күнеккән; дело с концом или [и] делу конец бетте-китте, вәссәлам; дело случая очраклы хәл; дело стало за кем-чем эш … генә тора; другое (иное) дело анысы башка нәрсә, анысы башка мәсьәлә; есть такое дело! була ул!, булдырабыз аны!; за дело (наказать) тиешле, урынлы (җәза); (наградить) лаеклы (бүләк), идти (пойти) в дело эшкә ярау, куллана (файдалана) башлау; известное дело билгеле нәрсә, мәгълүм нәрсә; иметь дело с кем-чем нәрсә белән эш итү; к делу! эшкә тотыну!, эшли башлау!; между делом эш арасында; на деле эштә, практикада; на самом деле см. в&самом&деле ; не у дел эшсез; ну и дела! эшләр менә кая таба китте!, эшләр менә ничеккә китте!; первым делом беренче нәүбәттә (чиратта), әүвәле, башта; пустить (употребить) в дело эшкә ярату, эштә файдалану; то и дело һәрвакыт диярлек, өзлексез, туктаусыз; то ли дело бөтенләй башкача; это дело десятое монысы мөһим түгел, монысы әлләни түгел, анысы качмас
держаться (гл.) 1. за кого-что тотыну, тотынып тору; ребенок держится за мать бала әнисенә тотынып тора 2. перен. за что ябышып яту, ычкындырмау; держаться за старую должность иске эш урынына ябышып яту 3. эләгеп (тотылып) тору, тору; пуговица еле-еле держится төймә чак-чак кына эләгеп тора; держаться на подпорках терәүләр белән генә тотылып тору; крышка не держится капкач тормый 4. за что тотып тору; держаться за отмороженное ухо өшегән колакны тотып тору 5. тору; держаться прямо туры басып тору; еле держаться на ногах аяк өстендә чак тору 6. перен. үзен тоту; он держится очень скромно ул үзен бик тыйнак тота; держаться смело, уверенно [үзеңне] кыю, ышанычлы тоту 7. чего, за кем-чем бару; держаться правой стороны уң яктан бару 8. бирелмәү, бирешмәү, каршы тору; держаться до прибытия подкрепления өстәмә көчләр килеп җиткәнче бирешмәү 9. перен. чего тоту, эш итү; тору; держаться определенных правил билгеле кагыйдәләр буенча эш итү; держаться своего мнения үз фикерендә тору; буенча эш итү 10. саклану, дәвам итү; некоторые обычаи долго держатся кайбер гадәтләр озак сакланалар; холода держались долго салкыннар озак дәвам итте 11. тору, булу, йөрү; держаться вместе бергә йөрү; держаться в стороне читтә тору 12. (сдерживаться) түзеп тору, тыелып тору; он долго держался, старался быть спокойным ул озак тыелып торды, тыныч булырга тырышты 13. страд. от держать 1-3 в чем душа [только] держится авызын ачса, үпкәсе күренә; тире дә сөяк кенә; держаться на волоске кыл өстендә тору; едва (с трудом) держаться на ногах көчкә басып тору (арудан, хәлсезлектән һ.б.ш.); только держись! чыдап кына тор!, чыда гына!
за (предлог) 1. с вин. п. (около, вокруг) янына, янында; сесть за стол өстәл янына утыру 2. с вин. п. (при указании на начало действия) …лый башлау, …га тотыну; приняться за работу эшли башлау 3. с вин. п. (при указании предмета, лица, позади или по другую сторону к-рого что-то помещено, спрятано) …га; заткнуть что-л. за пояс нәрсәне дә булса билбауга кыстыру 4. с вин. п. (при указании цены, платы) …га; купить за десять рублей ун сумга сатып алу 5. с вин. п. (позднее; больше; сверх) …дан; ему за сорок аңарга кырыктан артык, ул кырыктан узган; время за полночь төн уртасыннан узган вакыт; мороз за тридцать градусов салкын утыз градустан артып китте 6. с вин. п. (при указании на расстояние) …да; за десять километров отсюда моннан ун километрда; за три километра от дома өйдән өч километр ераклыкта 7. с вин. п. (раньше на какое-л. время) …нан … элек; за пять дней до срока срогыннан биш көн элек 8. с вин. п. (в течение какого-л. времени) …га, …да, өчен; заработок за год бер ел өчен хезмәт хакы; многое сделано за неделю бер атна эчендә күп нәрсә эшләнде; за последнее время соңгы вакытларда 9. с вин. п. (при указании на лицо или предмет, к к-ому прикасаются) …дан, …га; взять за руку кулыннан тоту; держаться за перила култыксага тотыну 10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) өчен; борьба за мир тынычлык өчен көрәш; сражаться за родину ватан өчен сугышта катнашу; голосовать за предложение тәкъдим өчен тавыш бирү 11. с вин. п. (вместо, в качестве кого-л.) өчен, урынына; я за тебя все сделаю мин синең өчен барысын да эшләрмен; работать за секретаря секретарь урынына эшләү 12. с вин. п. (при указании лица или предмета, выступающего в качестве кого-чего-л.) … итеп алу, … дип белү; принять за образец үрнәк итеп алу; принять кого-л. за своего знакомого кемне дә булса танышың дип белү 13. с вин. п. (при указании лица, к к-ому возникает какое-л. чувство) өчен; беспокоиться за детей балалар өчен борчылу; я рад за вас мин сезнең өчен шатмын 14. с вин. и тв. п. (по причине, вследствие) өчен; …лыктан; ценить за храбрость кыюлыгы өчен хөрмәт итү; за отсутствием времени вакыт булмаганлыктан 15. с вин. и тв. п. (через, по ту сторону, позади, около) артына, аръягына, артында, аръягында, читенә, кырыена; янында; …га; ступить за порог бусага артына чыгу; стать за дерево агач артына басу; стоять за дверью ишек артында басып тору; уехать за город шәһәр читенә китү; сидеть за столом өстәл янында утыру 16. с тв. п. (позади, вслед, следом) артыннан, эзеннән; идите за мной минем артымнан барыгыз; один за другим берсе артыннан берсе 17. с тв. п. (во время чего-л.) …да; вакытында, чакта, арада; за едой ашаганда; за работой эшләгән чакта; поговорить за обедом төшке аш вакытында сөйләшеп алу 18. с тв. п. (при указании лица или предмета, на к-ые направлено действие) …ны; наблюдать за детьми балаларны күзәтү; следить за чистотой чисталыкны саклау 19. с тв. п. (с целью, для чего-л.) …га; …ны; идти за водой суга бару; в погоне за удачей уңыш артыннан куу; послать за доктором докторны чакырырга җибәрү 20. с тв. п. (при указании лица, от к-ого зависит наступление какого-л. действия, за к-ым числится что-л.) …га, …ның; книга числится за мной китап минем исемемә язылган; дело за деньгами эш акчадан тора; за тобой долг синең бирәчәгең бар; очередь за тобой хәзер синең чиратың 21. с тв. п. …ган; …лы; ответ за подписью председателя председатель кул куйган җавап; приказ за номером 45 45че номерлы приказ 22. с тв. п. (при указании на смену действия, состояния, лица, предмета, явления) …дан соң; за дождями наступила жара яңгырлардан соң эссе көннәр башланды; читать книгу за книгой китап артыннан китап уку; год за годом ел артыннан ел кто за? кем риза?; в этом деле есть свои за и свои против бу эшнең уңай һәм кире яклары бар; выйти замуж за кого кемгә дә булса кияүгә чыгу; за исключением …дан башка; за исключением детей балалардан башка, балаларны санамаганда; за счет кого кемнең дә булса исәбенә (хисабына); за счет чего берәр нәрсә исәбенә, нәрсә булса да хисабына; ни за что! беркайчан да!, һичкайчан!
забежать (гл.) 1. йөгереп керү; забежать во двор ишек алдына йөгереп керү 2. разг. (ашыгыч кына) кереп чыгу; забежать к знакомым танышларга кереп чыгу забежать вперед 1) алга узып китү; 2) алга йөгерү (чабу) (башлаган бер эшне ташлап, икенчесенә тотыну)
загалдеть (гл.) разг. шаулаша башлау, тавышлана башлау, шаулашырга тотыну
зажевать (гл.) разг. чәйни башлау, чәйнәргә тотыну
II(гл.) 1. (начать играть) уйный башлау, уйнарга тотыну; заиграла музыка музыка уйный башлады 2. (засверкать) ялтырый башлау, ялт-йолт килү, җем-җем итү; солнце заиграло в каплях росы чык бөртекләрендә кояш нурлары җем-җем итәләр 3. перен. алсулык уйнау, алсу төс[кә] керү; на щеках заиграл румянец битләренә алсу төс керде
закашлять (гл.)йөткерә башлау, йөткерергә тотыну, ютәлли башлау
залаять (гл.)өрә башлау, өрергә тотыну
заплясать (гл.) разг. бии башлау, биергә керешү, биергә тотыну
зароптать (гл.) книж. зарлана башлау, сукрана башлау, зарланырга тотыну (керешү)
захвастаться (гл.) разг. 1. (начать хвастаться) мактанырга тотыну, мактана башлау; 2. артык мактану, артык мактанып, ахмаклыкка барып җитү
зацепиться (гл.) 1. эләгү; платье зацепилось за гвоздь күлмәк кадакка эләкте 2. (ухватиться) разг. тотыну, ябышу
зуб (сущ.)(м) 1. ( мн. зубы) теш; зуб мудрости акыл теше; коренные зубы урт тешләр; молочные зубы сөт тешләре 2. ( мн. зубья) теш; зубья пилы пычкы тешләре; зубья бороны тырма тешләре в зубах навязло теңкәгә тиеп бетү, туйдырып бетерү; вооруженный до зубов баштан-аяк коралланган; говорить (цедить) сквозь зубы авызны ачар-ачмас кына сөйләү, теш арасыннан гына сөйләү; держать язык за зубами телең авызыңа сыйсын; заговаривать зубы юкә чөй кагу, сүзне икенчегә борып алдау; зуб на зуб не попадает теше тешкә тимәү (суыктан, куркудан); зубами держаться (ухватиться) за что теше-тырнагы белән тотыну, ычкындырмаска тырышу; иметь зуб на кого, против кого үчле булу үч тоту; класть зубы на полку авызны чөйгә элү; не по зубам 1) теш үтмәслек каты; 2) перен. кулдан килми, көч җитәрлек (килерлек) түгел; обломать себе зубы на чем муенны сындыру; показать зубы тешне күрсәтү; телләшү; скалить зубы тешләрне ыржайту; стиснув зубы тешләрне кысып булса да ( мәс. түзү); точить зубы на кого теш кайрау, үч алырга тырышу
место (сущ.)(с) 1. урын; рабочее место эш урыны; место происшествия вакыйга булган урын 2. урын; самое интересное место романа романның иң кызыклы урыны 3. урын; занять свое место үз урыныңа утыру 4. урын; выйти на первое место (в соревновании) беренче урынга чыгу 5. обычно мн. места як, җир; красивые места матур җирләр 6. мн. места урыннар; урындагы оешмалар; сообщить на места урыннарга хәбәр итү; делегаты с(мест.)урындагы оешмалардан килгән делегатлар 7. (должность, служба) урын, эш, эш урыны; быть без места эшсез булу; получить место учителя укытучылык эшенә урнашу 8. кисәк, төргәк, әйбер; сдать в багаж два места багажга ике төргәк тапшыру иметь место [андый хәл, андый эш] булды; к месту урынлы, тиешле; места общего пользования җәмәгать файдалану урыннары (кухня, бәдрәф һ.б.ш.); на месте (там, где что-то происходит) урынында, шул ук урында; шул вакытта; на месте преступления җинаять өстендә, җинаять ясалган вакытта; на месте уложить (убить) шундук атып үтерү; не к месту или не у места урынсыз, тиешсез; не место 1) (не следует быть где-л.) булырга ярамый; 2) (не полагается) урыны түгел, ярамый; не находить [себе] места кая барырга урын тапмау, кая керергә тишек тапмау; не на своем месте үз урынында түгел; нет места или не должно быть места кому-чему урын юк, урын булмаска тиеш; ни с места! кузгалма!, селкенәсе булма; поставить на [свое] место кого үз урынына кую (утырту); поставить себя на чье место үзеңне башка кеше урынына куеп карау; сердце (душа) не на месте йөрәк урынында түгел, йөрәк уйный, күңел тыныч түгел; с места в карьер хәзерлексез, шунда ук, уйлап-нитеп тормастан (берәр эшкә тотыну); стоять (оставаться) на месте урыннан кузгалмау, селкенмәү, үзгәрешсез калу
обратиться (гл.) 1. (повернуться) борылу, әйләнү; төбәлү; обратиться лицом к окну тәрәзәгә таба йөзең белән борылу 2. перен. юнәлү; мысли его обратились к прошлому аның уйлары үткәннәргә юнәлде 3. к чему тотыну, керешү, шөгыльләнә башлау; обратиться к науке фән белән шөгыльләнә башлау 4. бару, мөрәҗәгать итү; обратиться к врачу врачка бару 5. әверелү, әйләнү; вода обратилась в пар су парга әверелде
побежать (гл.) 1. (передвигаться бегом) йөгерә башлау, йөгерергә тотыну, йөгереп китү, йөгерү 2. (обратиться в бегство) качу, качып китү 3. ага башлау; с гор побежали ручьи таулардан гөрләвекләр ага башлады
подойти (гл.) 2. якын килү, [янына] килү, килеп җитү (туктау); подойти к дому йорт янына килү 2. перен. барып (килеп) тоташу, барып (килеп) терәлү, терәлеп тору; лес подошел к самой дороге урман юлга ук килеп тоташа 3. керешү, тотыну, …а башлау; подойти к изучению чего-л. берәр нәрсәне өйрәнергә керешү 4. карау, якын килү; критически подойти к суждениям автора автор фикерләренә тәнкыйть күзлегеннән якын килү 5. ярау, яраклы булу, туры килү, килешү; это пальто мне подойдет бу пальто миңа ярар 6. разг. кабару, күперү; тесто подошло камыр кабарган подойти к концу бетеп килү
подхватиться (гл.) разг. астан (очыннан) эләктереп алу, астыннан тотыну; он подхватился за веревку ул бауның очына тотынды (очыннан эләктереп алды)
полезть (гл.) разг. 1. (начать лезть) менә башлау, менеп китү 2. (войти, вступить) керү, кереп китү; полезть в воду суга кереп китү 3. за чем-л. керү, тыгылу, кул тыгу; полезть в карман за спичками кесәгә шырпы алырга тыгылу; полезть в шкаф за книгой китап эзләп шкафка тыгылу 4. прост. тотыну, башлау; полезть в драку сугышырга тотыну
предпринять (гл.)что башлау, тотыну, керешү; башкару, омтылып карау; предпринять необходимые меры тиешле чараларын күрү
придерживать (гл.) см. придержать придерживаться (гл.) 1. за что (слегка держаться) тотыну, тотынып тору, тотынып бару; придерживаться за перила култыксага тотыну 2. чего …дан бару, … яныннан бару; придерживаться правой стороны уң яктан бару 3. перен. чего тоту, тору; придерживаться твердых убеждений үз фикерендә нык тору 4. страд. от придерживать
приняться (гл.) 1. за что и с неопр. керешү, башлау, тотыну; приняться за еду ашый башлау; приняться за работу эшкә керешү; приняться за уроки дәресләрне әзерли башлау 2. (о растении) тамырлану, тамыр җибәрү; үсеп китү, төпләнү; үсә башлау 3. чыгу; оспа принялась чәчәк чыккан
приступать (гл.) см. приступить приступаться (гл.) см. приступиться приступить (гл.)к чему башлау, тотыну, керешү; приступить к делу эшкә керешү
работа (сущ.)(ж) 1. в разн. знач. эш; трудная работа авыр эш; комсомольская работа комсомол эше; общественная работа җәмәгать эше; ответственная работа җаваплы эш; профсоюзная работа профсоюз эше; сдельная работа эш башыннан түләнә торган эш; полевые работы кыр эшләре; письменная работа язма эш; возвращаться с работы эштән кайту; выйти на работу эшкә чыгу; поступить на работу эшкә керү; приняться за работу эшкә тотыну; снять с работы кого-л. эштән алу; работа двигателя двигатель эше 2. хезмәт, эш; умственная работа акыл хезмәте 3. әсәр; хезмәт; научные работы фәнни хезмәтләр; печатные работы басма әсәрләр; выставка работ художников художниклар әсәрләренең күргәзмәсе взять в работу кого арт сабагын укыту, кирәген бирү
разбегаться (гл.) см. разбежаться (гл.) разг. йөгерешә башлау, йөгерешергә тотыну
разбрюзжаться (гл.) разг. мыгырдана башлау, сукранырга тотыну
развыться (гл.) простореч. 1. улый башлау, уларга тотыну (керешү); туктаусыз улау; собаки развылись этләр уларга тотындылар; 2. перен. пренебр. үкерү, үкереп елап җибәрү, акырып елый башлау, туктаусыз үкерү
раздвигать (гл.) см. раздвинуть раздвигаться (гл.) простореч. фам. неодобр. кыймылдый (селкенә) башлау, туктаусыз кыймылдау, селкенергә тотыну; рынынла тик кенә тормау (утырмау)
разлаяться (гл.) простореч. 1. бик каты өрә башлау, һау-һаулап өрергә ябышу; за околицей собаки разлаялись авыл читендә этләр бик каты өрә башлады; 2. перен. әрләшә башлау, эт кебек өрә башлау, кычкырышырга (орышышырга) тотыну, чиктән тыш сүгенү; ну, что ты. разлаялся? я, син нигә эт кебек өрә башладың? 3. ачуланышу, бозылышу
разориться (гл.) 1. (обеднеть) бөлү, бөлгенлеккә төшү; талану, фәкыйрьләнү 2. (потратить деньги) акча тоту, тотыну
разразиться (гл.) 1. (о грозе, буре) башлану, башланып китү, …рга тотыну 2. (о горе, беде и т. п.) килеп чыгу, башка төшү 3. перен. чем …а башлау; разразиться бранью тирги башлау; разразиться рыданиями үксеп елый башлау; разразиться проклятиями ләгънәтләр яудыру
II(гл.) обл. см. раскоситься раскашливаться (гл.) см. раскашляться раскашляться (гл.)йөткерә башлау, йөткеренергә тотыну, ютәлли башлау
расхныкаться (гл.) разг. 1. (начать хныкать) шыңшый башлау, шыңшырга тотыну, шыңшып елый башлау; 2. перен. (жаловаться) зарлану, сукрана башлау, зарланып сөйләү
расчесаться (гл.) разг. 1. (расческой, гребнем) үз чәчен тарау 2. (расцарапаться при чесании) кашына башлау, кашынырга тотыну
расчихаться (гл.) разг. төчкеренергә тотыну, төчкеренә башлау
серьезно (нареч.) 1. (вдумчиво) җитди рәвештә; серьезно взяться за учебу укуга җитди рәвештә тотыну 2. каты, нык; серьезно заболеть каты авыру 3. (не шутя) чыңлап, шаяртусыз; я вам серьезно говорю мин сезгә чынлап әйтәм 4. в знач.(вводн. сл.)чыннан да, чынлап та; нет, серьезно, ты согласен? юк, чынлап та, син ризамы?
сесть (гл.) 1. утыру; сесть за стол өстәл артына утыру; сесть в поезд поездга утыру 2. за что. на что и с неопр. тотыну, керешү, утыру; сесть за книжку китап укырга тотыну 3. (опуститься за горизонт) бату, баю, иңү; солнце село кояш баеды 4. (о птице, насекомом) куну, утыру; птица села на дерево кош агачка кунды 5. (опуститься с высоты) төшү; самолет сел на льдину самолет боз өстенә төште 6. на что. разг. утыру; сесть на диету диетага утыру 7. прост. (попасть в тюрьму) утыру, төрмәгә утыру; сесть на три года өч елга утыру 8. иңү, тәбәнәкләнү, утыру; дом сел өй иңгән 9. (укоротиться, сузиться-о ткани, коже) утыру, кечерәю, кыскару, тараю ( мәс. юганнан соң кием турында) сесть в калошу төп башына утыру; сесть в лужу төпсез чанага утыру; төп башына утырып калу; сесть на голову кому башына менеп утыру; сесть на шею кому җилкәсен кимерү; муенына менеп атлану; сесть за решетку төрмәгә утыру; сесть на мель көймә комга терәлү; сесть на яйца чеби (бәпкә, бала) чыгарырга утыру
схватиться (гл.) 1. за кого-что тотыну, тоту; ябышу; схватиться за ружье мылтыкка тотыну 2. разг. (вступить в бой, драку, спор) бер-берсенә ябышу (сугыша башлау, бәхәсләшә башлау)
трогать (гл.) 1. кого-что (прикасаться) тию, кул. тидерү, кагылу, орыну, тоту, тотыну; җиңелчә генә бәрелү; руками не трогать! кул белән тотмаска! 2. что, разг. (брать, пользоваться) кагылу, орыну, тию; рөхсәтсез тотыну; нельзя трогать чужие вещи кеше әйберенә кагылырга ярамый 3. кого-что (обижать, приставать) тию, кагылу, орыну; не трогай его, он расстроен тимә син аңа, аның кәефе юк; никто его не трогал аңа беркем дә тигәне юк 4. что (едва обнаруживаться) …п алу, …п кую; аз гына беленү, күренә башлау; слабая улыбка трогает ее губы аның иреннәре җиңелчә генә елмаеп куя; седина уже трогает виски аның чигәләрендә ак чәчләр күренә башлаган 5. перен. кого-что (вызывать сочувствие) күңел эретү (йомшарту), тәэсир итү, дулкынландыру, кызгандыру; трогать рассказом сөйләп дулкынландыру 6. (начинать движение) кузгалу, кузгалып китү; лошади трогают атлар кузгала; ну, трогай! кузгал!; әйдә киттек!
удариться (гл.) 1. о кого-что, чем бәрелү, орылу, сугылу; удариться о камень ташка бәрелү; удариться головой баш белән бәрелү 2. во что [барып] тию, бәрелү; пуля ударилась в стену пуля стенага [барып] тиде 3. во что или с неопр. , разг. башлау, керешү, тотыну; удариться в бегство йөгерә башлау, йөгерергә тотыну; удариться в слезы яшь коярга тотыну; удариться в амбицию амбициягә бирелу 4. перен. во что, разг. (увлечься чем-л.) бирелу
ухватиться (гл.) 1. за кого-что тотыну, ябышу; ухватиться за перила култыксага тотыну 2. перен. за что (приняться, взяться) бик зур тырышлык белән тотыну, бик зур тырышлык куеп керешү; ухватиться за новую работу яңа эшкә бик зур тырышлык куеп керешү 3. перен. за кого-что, разг. (воспользоваться в своих интересах) эләктереп алу, файдалану; ухватиться за интересную мысль кызыклы фикерне эләктереп алу
уцепиться (гл.) разг. 1. за кого-что тотыну, ябышу, чат ябышу; уцепиться за рукав җиңенә тотыну 2. перен. за что эләктереп алу; файдалану; уцепиться за что-л. мысль кемнең дә булса фикерен эләктереп алу
хапать (гл.) см. хапнуть хапаться (гл.) простореч. тотыну, ябышу
хвататься (гл.) 1. за кого-что тотыну, ябышу; утопающий за соломинку хватается посл. суга батучы саламга тотына; хвататься за саблю кылычка тотыну 2. перен. за что, разг. (поспешно делать что-л.) тотыну, керешү, ташлану; хвататься то за одно, то за другое дело әле бер, әле икенче эшкә тотыну; нельзя хвататься за все сразу берьюлы бөтен нәрсәгә ташланырга ярамый 3. страд. от хватать 1, 2, 3 хвататься за ум акыл керү; хвататься за голову башны тоту
хватиться (гл.) 1. кого-чего и без доп. , разг. (вспомнив, обнаружить отсутствие) эзләргә тотыну, (юклыгын белеп алып) эзли башлау; хватиться ключей ачкычларны эзли башлау 2. (спохватиться) абайлап өлгерү, сизеп алу, кинәт исенә төшү; хватился, что дверь открыта ишекнең ачык икәне кинәт исенә төште
хламье (сущ.)(с) мн. нет, собир. см. хлам хлеб (сущ.)(м) 1. икмәк, ипи; белый хлеб ак икмәк; черный хлеб кара икмәк; черствый хлеб каткан ипи 2. (зерно, злаки) иген, ашлык; озимые хлеба уҗым ашлыклары; яровые хлеба сабан ашлыгы; сеять хлеб ашлык чәчү 3. перен. разг. (заработок, пропитание) ризык, икмәк-тоз; добывать хлеб ризык табу; зарабатывать на хлеб икмәклек-тозлык эшләү хлеб да соль аш тәмле булсын; хлеб насущный көндәлек ризык; хлебом не корми кого нәрсәгә дә булса бик ңык бирелү, дөньясын онытып тотыну; хлеб-соль (угощение) сый-хөрмәт
цапкость (сущ.)(ж) мн. нет, простореч. нык эләктерүчәнлек, тотынучанлык, ябышучанлык
цепляться (гл.) 1. за кого-что (задевать) ябышу, эләгү, сарылу 2. за кого-что (держаться) тотыну, асылыну 3. перен. за что ябышу, ябышып яту, эләктереп алу; цепляться за жизнь тормышка ябышу
Татарско-русский словарь:
вазелинлы (прил.) 1. вазелиновый; ~ сабын вазелиновое мыло 2. намазанный вазелином; ~ куллар белән китапка тотыну намазанными вазелином руками трогать книгу
җилкенеп (нареч.) 1. задорно, задористо, воодушевлённо, с воодушевлением, с энтузиазмом; ~ эшкә тотыну с воодушевлением взяться за работу 2. порывисто, стремительно; ~ чыгып китте стремительно вышел
кайнарландыру (гл.)(перех.) см. кайнарлау кайнарлану (возвр.) 1. нагреваться/нагреться, согреваться/согреться, разогреваться/разогреться, подогреваться/подогреться || нагревание, нагрев, согревание, разогревание; аш ~ган суп нагрелся 2. перен. горячиться, разгорячиться, вспылить, вспыхивать/вспыхнуть, возбуждаться, быть в возбуждённом состоянии; алай бик ~ма әле син пожалуйста, не горячись так 3. перен. в знач.(нареч.) кайнарланып 1) вдохновенно, с воодушевлением, с вдохновением; ~ып эшкә тотыну вдохновенно взяться за работу 2) возбуждённо, с возбуждением; горячо; ~ып сөйләү говорить возбуждённо
кәсеп (сущ.) 1. 1) ремесло, профессия; ~бе-урман кисү его ремесло-рубка леса 2) труд, дело; промысел (приносящий средства к жизни); ~пкә тотыну приниматься за труд; хәләл ~п честный промысел 2. разг. торговля
комагайлык (сущ.) 1. прожорливость, чревоугодие, жадность; ~ белән ашарга тотыну с жадностью накинуться на еду 2. перен. алчность, ненасытность, жадность, рвачество; ~ хирыслыгы страсть к рвачеству
салкынлык (сущ.) 1. холод, прохлада; прохладность; кичке ~к вечерняя прохлада 2. перен. 1) холод, холодность, бесстрастие, бесчувствие; хатында ~к сизелә в женщине чувствуется бесстрастие 2) холодок, холодность, сухость, сдержанность; отчуждённость; тонның ~гы сухость тона 3) холод, халатность, прохладность, равнодушие, безразличие, безучастность; ~к белән эшкә тотыну начинать работу с холодком
II(сущ.) разг. см. тотам тотынгалау (многокр.) от тотыну 1. хвататься, цепляться (за что попало) 2. браться/взяться за (разные) дела (в разное время); приступать
тотындыру (понуд.) от тотыну
тотыну (гл.)(неперех.) 1. 1) держаться, цепляться за что-л.) 2) хвататься, браться/взяться 2. приступать/приступить к ...; браться/взяться (за дело и т. п.) 3. в знач. вспом.(гл.) с ф. на-ырга обозначает начало действия и переводится(гл.) начинать/начать или приставкой за-; еларга ~у начинать плакать; заплакать
тотынышу (гл.)(неперех.) 1. взяться (за руки) 2. схватываться/схватиться (в борьбе) 3. (совм.) см. тотыну2
шаянлану (гл.)(неперех.) 1. становиться/стать шаловливым, озорным, 2. шалить, озорничать, проказничать, баловаться; ~ырга тотыну начать шалить (озорничать); ~ып чәчтән тарту проказничая, дёргать за волосы 3. отражать/отразить, выражать/выразить озорство, лукавство (о глазах) || озорство, лукавство, шалость; күзләре ~ып яна глаза горят с озорством (лукаво)
шуклану (гл.)(неперех.) 1. шалить, проказничать, проказить; озорничать; ~ырга тотыну, ~а башлау начать шалить, озорничать 2. выражать/выразить озорство, лукавство (о глазах); ~ып карау смотреть с лукавством
ярсу (гл.)(неперех.) 1. разъяряться/разъяриться, прийти в ярость (в бешенство), свирепеть, рассвирепеть, взбеситься, остервенеть, остервениться, разгневаться высок. || ярость, сильный гнев, бешенство, свирепость; чиксез ~у крайне разъяриться; ~уын баса алмыйча в сильном гневе 2. перен. безумствовать, буйствовать, бушевать; ~ып елау плакать навзрыд, рыдать; ~ып кычкыру кричать с надрывом 3. быть в ярости, становиться крайне настойчивым, напористым (в работе, в каких-л. действиях); ~ып эшкә тотыну с яростью приступить к работе
Тәсадеф