Русско-татарский словарь:
ареал (сущ.)(м) 1. ареал (хайваннарның яки үсемлекләрнең берәр төре яки семьялыгы таралган җир яки су өсте) 2. ареал, таралган урын (берәр күренешнең таралу өлкәсе)
вычесывать (гл.) см. вычесать вычесываться (гл.) страд. разг. таралу, тарап алыну, тарап төшерелү
генерализация (сущ.)(ж) 1. генерализация, гомумиләштерү (аерым күренешне нинди дә булса гомуми принципка буйсындыру); 2. мед. генерализация, таралу, җәелү (авыру процессының бөтен тәнгә таралуы)
господствовать (гл.) 1. хөкем сөрү, хакимлек итү, өстенлек итү, өстен булып тору; господствовать на море диңгездә өстенлек итү 2. (преобладать) өстенлек итү, күбрәк булу, киң таралу; здесь господствуют юго-западные ветры монда көньяк-көнбатыш як тан искән җилләр өстенлек итә 3. над чем (возвышаться) югарырак тору, биектәрәк тору, тирә-юньнән өстәрәк тору
греметь (гл.) 1. күкрәү, күк күкрәү (күкрәү турында); яңгырау (музыка турында); гөрелдәү, гөрселдәү; шартлау (ату тавышы турында); шалтырату, чалтыр-чолтыр китерү (тимер-томыр әйберләр турында); дөбердәү, дыңгырдау ( мәс. арба турында); шаулау, ишетелеп тору (тавыш турында); шалтырау (кыңгырау турында); гром гремит күк күкри; греметь посудой савыт-саба шалтырату 2. перен. (славиться) таралу, шаулау
заразительный (прил.) 1. йогышлы, йогучан; эта болезнь заразительна бу авыру йогышлы 2. перен. тәэсир итүчән, тәэсир итә торган; тиз таралучан; заразительный пример тәэсир итә торган үрнәк; дурные примеры заразительны начар үрнәкләр тиз таралучан
излучаться (гл.) 1. чәчелү, сибелү, нурлану, таралу 2. страд. от излучать
испужать (гл.) обл. см. испугать испужаться (гл.) обл. см. испугаться испускать (гл.) см. испустить испускаться (гл.) книж. чыгарылу, таралу (тавыш, ис)
источаться (гл.) книж. 1. (литься, испускаться) агу, сарку; 2. (выделяться, распространяться) таралу, аңку; 3. страд. агызылу, саркытылу; таратылу, аңкытылу
II(гл.) 1. от кого, из чего …дан чыгу; таралу, алыну; сведения исходят из верных источников мәгълүматлар дөрес чыганаклардан чыга 2. из чего …дан чыгу, …[дан чыгып] эш итү; исходить из учета всех обстоятельств барлык шартларны исәпкә алып эш итү
крупчатый (прил.)таралучан, ярма сыман, ярмалы; крупчатый мед ярмалы бал
массовость (сущ.)(ж)киң таралу, киң җәелү; массовость спорта спортның киң таралуы
нестись (гл.) 1. (быстро передвигаться) очкандай чабу, бик тиз чабу, җилү, җил кебек очу 2. перен. (о звуках, запахах) килү, килеп тору 3. перен. (о слухах, сведениях и т. п.) таралу 4. (о времени, событиях) тиз узу, узып китү, үтү, үтеп китү 5. (класть яйца-о птицах) [йомырка] салу 6. страд. от нести 1, 4, 10
облететь (гл.) 1. кого-что, вокруг кого-чего очып әйләнеп чыгу; очып узып китү; облететь Луну Айны очып әйләнеп чыгу 2. см. облетатьI 1; 3. перен. что таралу, бик тиз таралу; радостная весть облетела весь город шатлыклы хәбәр бөтен шәһәргә бик тиз таралды 4. коелу, коелып төшү, коелып бетү; листья облетели яфраклар коелды
обойти (гл.) 1. кого-что читләтеп үтү, урап узу, уратып узу; обойти болото сазны читләтеп үтү 2. что әйләнеп (йөреп) чыгу; обойти весь участок бөтен участокны әйләнеп чыгу 3. кого-что йөреп чыгу; обойти всех друзей барлык дусларны йөреп чыгу 4. перен. кого-что таралу, мәгълүм булу; слух обошел весь город хәбәр бөтен шәһәргә таралды 5. кого-что. разг. (обогнать, опередить) узу, узып китү, алга чыгу 6. перен. кого-что. разг. (перехитрить) уздырып җибәрү; алдалау, алдау 7. перен. кого-что читтә калдыру, төшереп калдыру; обойти по службе хезмәттә дәрәҗә күтәрүдә төшереп калдыру обойти молчанием җавапсыз калдыру
отчесаться (гл.) разг. таралу; лен хорошо отчесался җитен яхшы таралган
переброситься (гл.) 1. аркылы сикерү (сикереп чыгу); переброситься через забор койма аркылы сикереп чыгу 2. күчү, сикерү, жәелү, таралу; огонь перебросился на соседний дом ут күрше йортка сикерде 3. чем ыргытышу, атышу (бер-береңә); переброситься мячом бер-береңә туп ыргытышу 4. перен. чем, разг. әйтешеп (эндәшешеп) алу, [үзара] эндәшешу; переброситься несколькими словами [үзара] бер-ике авыз сүз әйтешеп алу
поговаривать (гл.)о ком-чем и с союзом что, разг. сөйләшкәләү, сейләштергәләү, сөйләү, хәбәр таралу, сүз йөрү; поговаривают, что он женится ул өйләнә икән дип сөйлиләр
ползти (гл.) 1. (о пресмыкающихся) шуышу, шуышып бару (килү); (о человеке) үрмәләү, үрмәләп бару (килү) 2. перен. акрын бару (килү); поезд еле ползет поезд бик акрын бара 3. (о растениях) үрмәләп үсү ( мәс. чормавык турында) 4. перен. таралу; ползут слухи, один другого нелепее берсеннән-берсе мәгънәсезрәк хәбәрләр тарала 5. (о тесте) ташу, ташып чыгу 7. разг. (о ткани) сыпылу, таралу
получить (гл.) 1. кого-что алу; получить зарплату эш (хезмәт) хакы алу; получить подарок бүләк алу; получить письмо хат алу; получить орден орден алу; получить диплом диплом алу 2. что (принять для исполнения) алу; получить заказ заказ алу 3. что алу, чыгару, ясау; получить бензин из нефти нефтьтән бензин алу 4. что эләктерү, йоктыру; получить насморк томау эләктерү 5. что алу; получить выговор шелтә алу получить известность дан казану; получить повреждение җәрәхәтләнү; получить по шее прост. муен тамырына берне алу; получить признание танылу; получить применение кулланыла башлау; получить распространение таралу; получить удовольствие хозурлану
понестись (гл.) 1. йөгерү, чабу, йөгереп (чабып) китү; понестись вдогонку артыннан йөгерү; лошади понеслись атлар чабып китте 2. (распространиться) таралу, җәелү
прогреметь (гл.) 1. (издать грохот) дыңгырдау, даңгыр-доңгыр килү; шалтырау, шалтырату, шалтыр-шолтыр китерү; (о выстреле) яңгырау; (о громе) күкрәү, күк күкрәү; прогреметь ключами ачкычларны шалтырату 2. дыңгырдап (даңгыр-доңгыр) узып китү; прогремела телега арба даңгыр-доңгыр узып китте 3. перен. [исеме] яңгырау; [даны, исеме] таралу; его имя прогремело на весь мир аның исеме бөтен дөньяга таралды
прожечь (гл.)что 1. яндырып (көйдереп) тишү, яндырып (көйдереп) алу; прожечь кислотой кислота белән яндырып тишү 2. перен. яндырып алу, әчетү, әрнетү, әчетеп алу, [бөтен тәненә] таралу, үтү; боль прожгла все тело авырту бөтен тәнемне яндырып алды
произрастать (гл.) 1. см. произрасти; 2. үсү; таралу; там произрастает хлопчатник анда мамык үсә
пройти (гл.) 1. что ц без доп. үтү, узу, үтеп (узып) китү; бару; пройти вперед алга узу; пройти по мосту күпердән узу; пройти мимо дома өй яныннан узып китү; прошел целый час бер сәгать вакыт үтеп китте; пройти в дверь ишектән узу; здесь пройдет железная дорога моннан тимер юл узар; пройти в штат штатка үтү; пройти практику практика үтү; пройти до школы мәктәпкә кадәр бару; пройти пешком пять километров биш километр араны җәяү узу 2. перен. (о слухах, молве и т. п.) таралу 3. перен. (представиться перед глазами) күз алдыннан үтү 4. (об осадках) явып үтү (узу); прошел дождь яңгыр явып узды 5. что (обработать) эшкәртеп узу, эшкәртеп чыгу; пройти грядку түтәлне эшкәртеп чыгу 6. разг. (перестать, прекратиться) узу, туктау, бетү; голова прошла баш авыртуым бетте; гроза прошла яшенле яңгыр явып туктады пройти огонь и воду [и медные трубы] утны-суны кичү; лаеш шулпасы эчү; пройти мимо кого-чего игътибарсыз калдыру, игътибар итмәү; пройти между рук бармак арасыннан агып бетү (сарыф ителү-акча турында); это не пройдет! бу тормышка ашмас!, бу барып чыкмас!
пронестись (гл.) 1. (промчаться) бик тиз үтеп (узып) китү, чаптырып очыртып узып китү; (пролететь) очып узып китү; (пробежать) йөгереп (чабып) узып китү; автомобиль пронесся мимо дома автомобиль өй яныннан бик тиз узып китте 2. перен. (промелькнуть о мыслях, воспоминаниях и т. п.) чагылу, чагылып (ялтырап) китү 3. (о времени) бик тиз үтү, узу, үтеп (узып) китү; пронеслись годы еллар бик тиз үтеп китте 4. (о звуках, голосе) яңгырау, яңгырап китү 5. перен. (о слухах, вестях и т. п.) таралу; пронеслась молва имеш-мимешләр таралды
проникнуть (гл.) 1. керү, үтеп керү; проникнуть в дом өйгә керү; свет проник в комнату яктылык бүлмәгә үтеп кергән 2. үтеп керү, таралу 3. перен. во что аңлау, төшенү; проникнуть в суть дела эшнең асылын (нигезен) аңлау
прославиться (гл.)чем и без доп. 1. (стать известным) дан казану, шөһрәт алу, исем казану, даны таралу 2. (приобрести дурную репутацию) даны-шавы чыгу, даны чыгу (таралу), яман аты чыгу
просочиться (гл.) 1. (о жидкости) сарку, үтү, саркып үтү 2. перен. (проникнуть, пробраться) үтеп керү; пехота просочилась в расположение противника пехота дошман урнашкан җиргә үтеп кергән 3. перен. разг. (о слухах и т. п.) таралу, килеп җитү
радиус (сущ.)(м) 1. мат. радиус 2. перен. җәелү (таралу) өлкәсе, хәрәкәт итү өлкәсе, радиусы; радиус действия авиации авиациянең хәрәкәт итү өлкәсе
раз (разо=, разъ=, рас=)(прист.), бу приставка белән ясалган фигыльләр татар теленә нигездә тезмә фигыльләр белән тәрҗемә ителә, приставканың мәгънәсе түбәндәге, чаралар ярдәмендә бирелә 1. таралу дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә мәс. разбежаться йөгереп таралышу; разлететься очып таралу 2. бетерү дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разломать сындырып бетерү 3. кую дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разложить таратып кую 4. ташлау дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разбросать таратып ташлау; раскидать таратып ташлау 5. чыгару дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. расколоть ярып чыгару 6. чыгу дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. развешать элеп чыгу 7. артык, бик каты кебек рәвешләр ярдәмендә, мәс. расхвалить артык мактау; разобидеть бик каты үпкәләтү 8. ачык, бик яхшы шикелле рәвешләр ярдәмендә, мәс. растолковать бик яхшы аңлату 9. кайбер приставкалы фигыльләрнең бары төп сүзен генә тәрҗемә итү юлы белән, мәс. разбить вату; развязать чишү
II(гл.) разг. фам. 1. см. разболтатьсяII; 2. страд. (сер) ачылу, таралу, фаш ителү
разбежаться (гл.) 1. йөгерү, йөгереп бару, йөгереп килү; он разбежался и прыгнул йөгереп барды да ул сикерде 2. йөгереп таралышу, төрле якка йөгереп китү; дети разбежались балалар йөгереп таралышты 3. перен. таралу; чуарлану, алару, йөгерү; глаза разбежались күзләре аларды
разбредаться (гл.) см. разбрестись разбрестись (гл.)таралу, таралып бетү, таралышу; разбрестись по домам өйләргә таралышу
развариться (гл.)пешеп җитү; пешеп изелү (таралу); артык йомшак булып пешү
развернуться (гл.) 1. (о чем-л. свернутом, скатанном) сүтелү, чишелү, чишелеп (сүтелеп) китү; ачылу 2. җәелү, җәелеп китү; таралу; флаг развернулся флаг җәелде 3. воен. җәелү, тезелү; строй развернулся строй җәелде 4. воен. (переформироваться) әйләнү, әверелү 5. (подготовиться к действию) эш башлап җибәрү, ачылу; медсанбат развернулся за рекой елганың теге ягында медсанбат үзенең эшен башлап җибәрде 6. перен. (получить развитие) җәелү, киңәю, җәелеп китү; в городе широко развернулось строительство шәһәрдә төзелеш киң җәелеп китте 7. перен. (проявить свои силы) үсеп китү; үзен (үзеңне) күрсәтү; его талант развернулся аның таланты үсеп китте 8. (сделать оборот) борылу, борылып кую; лодка развернулась көймә борылды 9. прост. (размахнуться) кизәнү, селтәнү
развеяться (гл.) 1. таралу, таралып бетү, очып бетү; дым развеялся төтен таралып бетте 2. перен. юкка чыгу, бетү, таралу; горе развеялось кайгы юкка чыкты 3. разг. (развлечься) юану, күңел ачу
разволакивать (гл.) обл. см. разволочь разволакиваться (гл.) обл. аязу, болытлар таралу, болытлардан арчылу; к вечеру стало разволакиваться кичкә таба көн аяза башлады
раздаться I(гл.)(прозвучать) яңгырау, яңгырап китү, ишетелү, ишетелеп китү; тавыш таралу; раздался голос тавыш яңгырады
разлеживаться (гл.) разг. см. разлежаться разлезаться (гл.) см. разлезться разлезться (гл.) 1. (о ткани, одежде) сыпылу, сизрәү, сизрәп бетү, тетелү, тетелеп бетү; таралу (җөй буенча) 2. (развалиться) җимерелү, ишелү
разлет (сущ.)(м)очып таралу; разлет птиц кошларның очып таралуы с разлета (разлету) очып барган шәпкә, чапкан шәпкә; кызу барган чакта
разлететься (гл.) 1. очып китү, очып таралу; птицы разлетелись кошлар очып таралдылар 2. (разойтись) таралу; төрле якка китү 3. (разбиться на части) ватылу, ватылып чәчрәү, челпәрәмә килү 4. перен. ( напр. о мечтах) юкка чыгу, җимерелү, бетү 5. кызу бара башлау, кызу очып бару, кызу йөгереп (чабып) бару; разлетевшись, удариться о столб кызу чабып барып баганага бәрелү 6. перен. (распространиться напр. о новости) йөгереп бару (килү), чабып бару (килү), очып бару (килү)
разлитие (сущ.)(с) мн. нет, книж. 1. см. разлить1, 2; 2. см. разлиться1, 2, 3, 4; разлитие реки елганың ташуы, ярдан чыгуы. Разлитие желчи ( мед. ) үтнең тәнгә таралуы (мәсәлән, үт куыгы сытылып)
разлиться (гл.) 1. (расплескаться) түгелү, түгелеп китү, түгелеп бетү 2. (по разным сосудам) агызылу, агызып тутырылу, бүлеп агызылу, бүлеп салыну 3. (выйти из берегов) ташу, ташып чыгу, ярларыннан чыгу 4. перен. (распространиться) таралу, җәелү; сибелү, чәчелү
размаяться (гл.) разг. йокы ачылу, нокы таралу; күңел ачылу, күңел күтәрелү
разнестись (гл.) 1. таралу, таралып китү; весть разнеслась хәбәр таралды 2. (раздаться о звуке) ишетелү, яңгырау, яңгырап китү
разойтись (гл.) 1. таралу, таралышу, таралып бетү; гости разошлись кунаклар таралышып беттеләр; тучи разошлись болытлар таралдылар 2. сатылып бетү, сатып таратылу; книги быстро разошлись китаплар тиз сатылып бетте 3. тотылу, тотылып бетү; деньги разошлись сразу акча шунда ук тотылып бетте 4. (раствориться, растаять) эреп бетү, эрү 5. (не встретиться) аймыл булу, аймылыш булу, аймылышу, очрашмыйча үтү (узу) 6. ташлашу, аерылу, аерылышу; разойтись с женой хатын белән аерылышу 7. прям., перен. аерылу, аерылып китү; тармаклану, тармакланып китү; наши дороги разошлись безнең юллар аерылды; дорога разошлась на две юл икегә аерылды 8. аерылып китү, җәелеп китү, ачылу, җәелү, аерылу; полы пальто разошлись пальто чабулары ачылып китте; швы разошлись җөе киткән 9. көчәеп китү, шәбәеп китү; дождь разошелся яңгыр шәбәеп китте 10. перен. ( напр. развеселиться, разозлиться) кызып китү, ярсу; ярсып китү
разостлаться (гл.)җәелү, таралу, түшәлү, җәелеп китү, таралып китү; туман разостлался по лугу болын буйлап томан җәелде
разъехаться (гл.) 1. (атта, машинада) таралу, китү, китеп бетү, таралышу, таралып бетү; студенты разъехались студентлар китеп бетте 2. с кем и без доп. , разг. аерылышу, ташлашу; разъехаться с мужем ир белән аерлылышу 3. (разминуться) аймыл булу, аймылыш булу; разъехаться с товарищем иптәшең белән аймылыш булу 4. (дать дорогу) юл бирешү, юл сабышу 5. (ике якка) аерылу, аерылып китү; ноги разъехались на льду боз өстендә аяклар аерылып киттеләр 6. перен. разг. (развалиться от ветхости) тузу, сыпылу, ватылу
раскататься (гл.) 1. таралу, җәелеп китү, сүтелү (урап төрелгән әйбер турында), ковер раскатался хәтфә келәм сүтелде 2. (стать тонким от катания) җәелү ( мәс. камыр турында)
расклеиться (гл.) 1. кубып чыгу, кубып төшү, кубып таралу, аерылу ябыштырган яки ябышкан әйберләр турында стул расклеился урындык кубып чыкты 2. перен. бозылу, сүтелү, җимерелү, барып чыкмау, рәте китү; дело расклеилось эшнең рәте китте 3. перен. (разболеться) хәлсезләнү, хәлсезләнеп китү, чирләп китү
расклепаться (гл.)клепкалары кубып сүтелү, клепкалары чыгып таралу (клепкаланган әйберләр турында)
расколотиться (гл.) 1. (бәрелү-сугылудан) җимерелү, таралу, ватылу, таралып китү; ящик расколотился в пути ящик юлда барганда ватылган; 2. спец. сапож. (тукмаклаудан) киңәю, зураю, сузылу, җәелү; 3. простореч. фам. (о посуде) ватылу, уалу, челпәрәмә килү
раскрепиться (гл.) спец. бушаю, бушаеп китү, аерылу, аерылып китү, таралу, таралып китү; балка раскрепилась өрлек бушайгаң раскреплять(гл.) см. раскрепить раскрепляться (гл.) 1. см. раскрепиться; 2. страд. от раскреплять
расплыться (гл.) 1. җәелеп китү, җәелү; чернила расплылйсь кара җәелеп китте 2. таралып китү. таралу; табачный дым расплылся тәмәке төтене таралды 3. йөзеп таралышу, йөзеп таралышып китү; гуси расплылись по озеру казлар күл буйлап йөзеп таралыштылар 4. перен. ачыклыгын югалту, томанлы булып күренү, томанлану; фигуры людей расплылйсь в темноте кешеләрнең фигуралары караңгыда ачыклыгын югалттылар 5. перен. (располнеть) җәелү, юанаю, җәелеп (юанаеп) китү, калынаю
расползтись (гл.) 1. үрмәләп таралу, төрле якка урмәләп китү; раки расползлись кыслалар үрмәләп таралдылар 2. перен. разг. җәелү, җәелеп китү; чернила расползлись карасы җәелгән ( мәс. кәгазьдә) 3. разг. бозылу, бозылып бетү, изрәп бетү; колеи на дороге расползлись от дожди юлдагы арба эзләре яңгырдан изрәп беткәннәр 4. разг. тузу, ертылу, сыпылу; башмаки расползлись башмак тузган 5. перен. разг. (располнеть) калынаю, юанаю, җәелү располнеть(гл.)юанаеп китү, калынаеп китү, тулыланып китү
распростереться (гл.) 1. (упасть, раскинув руки) сузылып барып төшү, кулларны җәеп барып төшү 2. җәелеп китү, җәелү; перед ним распростерлась степь аның алдында дала җәелеп китте 3. перен. (распространиться) таралу, җәелү
распространиться (гл.) 1. җәелү; идеи нового мышленияя распространились по всему миру яңача фикерләү идеяләре бөтен доньяга җәелде 2 җәелеп (сузылып) китү; леса распространились далеко на север урманнар төньякка таба еракка җәелеп киткән 3. таралу; слухи распространились хәбәрләр таралды; слава распространилась даны таралды 4. аңку, таралу; по комнате распространился запах цветов бүлмә эчендә чәчәкләр исе таралды 5. разг. бәйнә-бәйнә сөйләү, җәелеп сөйләү; распространиться о своих делах үз эшләрең турында җәелеп сөйләү
рассеяться (гл.) 1. (разместиться в разных местах) сибелеп урнашу, сибелү, таралып урнашу 2. таралу, юкка чыгу, бетү; туман рассеялся томан таралды 3. таралу, сибелү; колонна неприятеля рассеялась дошманның колоннасы таралды 4. (отвлечься) кайгыны тарату; борчуларны бетерү; күңел ачу
расславиться (гл.) устар. таралу (сүз, хәбәр турында); даны чыгу, аты-чабы чыгу
рассосаться (гл.) 1. суырылу, кайту, шиңү (шешләрнең суырылуы, кайтуы турында әйтелә) 2. перен. разг. әкренләп таралу, әкренләп таралып бетү; очередь рассосалась чират әкренләп таралып бетте
(гл.) 1. коелу, чәчелү, сибелү, түгелү; горох рассыпался по земле борчак җиргә коелды 2. сибелү, таралу; компания рассыпалась компания таралды 3. (развалиться) таркалу, ватылу, таралу, җимерелү; телега рассыпалась арба таралды 4. в чем и без доп. разг. яудыру, яудыра башлау (мактау сүзләрен); рассыпаться в комплиментах мактау сүзләрен яудыра башлау 5. (издать переливчатые звуки) тавыш барлыкка килү; ишетелү, ишетелеп китү
рассыпчатость (сущ.)(ж) мн. (нет)сибелә (чәчелә) торган булу; таралып (уалып, ярмаланып, бөртекләнеп) тору; таралучанлык, уалучанлык
растечься (гл.) 1. (төрле якка) агып китү, агып таралу; ручьи растеклись инешләр төрле якка агып киткәннәр 2. (расплыться) җәелү, җәелеп китү; буквы растеклись на бумаге хәрефләр кәгазьдә җәелделәр 3. таралу, таралып китү; толпа растеклась халык төркеме таралды
расформироваться (гл.)таралу, бетү
расхождение (сущ.)(с) 1. см. разойтись; расхождение лучей из центра үзәктән нурларның таралуы; расхождение дорог юлларның тармаклануы 2. аерма, туры килмәү, аерылу, башкалык; расхождение во взглядах фикерләрдәге башкалык
россыпь (сущ.)(ж) 1. чәчелү, сибелеп яту, сибелү, таралу, таралып яту; россыпь гильз гильзаларның сибелеп ятуы 2. геол. чәчелмә, файдалы казылма табыла торган урын (җир); золотые россыпи алтын табыла торган урын
сообщиться (гл.)күчү, бирелү, таралу; его радость сообщилась окружающим аның шатлыгы тирә-яктагыларга бирелде
стлаться (гл.) 1. җәелеп үсү, ятып үсү, үрмәләп үсү; хмель стелется по земле колмак җиргә ятып үсә 2. (простираться) җәелү, җәелеп яту 3. (распространяться над чем-л.) җәелү, таралу 4. страд. от стлать
струиться (гл.) 1. (о жидкости) агу, агып тору 2. перен. (о воздухе, свете, аромате и т. п.) таралу, , сибелү, агылу
счесаться (гл.)таралу, тарап алу; счесалось двести граммов пуху ике йөз грамм мамык тарап алынды
сыпучесть (сущ.)(ж) мн. (нет)таралучан булу, сибелүчән булу, чәчелүчән булу
сыпучий (прил.)таралуча, чәчелүчән; сибелүчән; сибелмәле, чәчелмәле, бөртекле; сыпучие тела физ. чәчелүчән җисемнәр
утечка (сущ.)(ж)( читкә агудан) кимү, (читкә таралудан) азаю, түгелеп-чәчелеп кимү, саркып югалу; утечка газа газның саркып югалуы
ходить (гл.) 1. йөрү, йөреп тору; ходить по лесу урманда йөрү; ходить на цыпочках аяк очына гына басып йөрү; ходить взад-вперед әрле-бирле йөрү; ходить на лыжах чаңгыда йөрү 2. йөрү, бару, барып йөрү; ходить в театр театрга йөрү; ходить по магазинам магазиннарда йөрү; ходить в гости кунакка йөрү; ходить на охоту ауга йөрү; ходить в атаку атакага бару; ходить в поход походка йөрү 3. (о средствах транспорта) йөрү 4. йөрү; таралу; ходить по рукам кулдан-кулга йөрү; ходят слухи хәбәрләр таралган 5. разг. (шататься, дрожать) селкенү, селкенеп тору; пол ходит под ногами йөргәндә идән селкенеп тора в (о часах) йөрү 7. за кем-чем (заботиться, ухаживать) карау, күзәтү; ходить за больным авыруны карау; ходить за цветами чәчәкләрне карап үстерү 8. киеп йөрү; ходить в военной форме хәрби форма киеп йөрү; ходить в сапогах итек киеп йөрү; ходить босиком ялан аяк йөрү 9. (в игре) йөрү, чыгу; ходить с козыря козырь белән йөрү; вам ходить сез йөрергә тиеш 10. (пребывать в каком-л. состоянии) йөрү; ходить голодным ач йөрү 11. (быть кем-л.) … булып эшләү; ходить в председателях председатель булып эшләү 12. разг. (испражняться) тышка чыгу, тәрәт итү ходить вокруг да около мәсьәләне аңлап җиткермәү, мәсьәләнең асылына төшенеп җитмәү; ходить на задних лапках перед кем тәлинкә тоту, ялагайлану, юмакайлану; ходить по миру хәер сорашу; ходить по струнке у кого. перед кем песи кебек йөрү, биеп кенә тору
Татарско-русский словарь:
(сущ.) 1. промежуток; зазор; тар ара узкий промежуток; бүрәнә араларын сылау замазать зазоры(межд.) брёвнами; ике кат тәрәзә арасы промежуток(межд.) двойными окнами 2. пространство(межд.) чем; ике авыл арасын су баскан пространство(межд.) двумя деревнями затопило водой; чик буендагы буш ара свободное (нейтральное) пространство на границе 3. расстояние, интервал, просвет (между словами или(межд.) строчками в тексте); пробел типогр. (между буквами, знаками); яшь агач аралары расстояние (просветы)(межд.) молодыми деревцами 4. проход (между); парталар арасы проход(межд.) партами; ике өйне аерып тора торган тар гына ара узенький проход, разделяющий два дома 5. (на стене) простенок (между двумя окнами); ике ишек арасы простенок(межд.) двумя дверями 6. прям., перен. расстояние от кого-л., чего-л. и до кого-л., чего-л.,(межд.) кем-л., чем-л. (дальнее, ближнее, далёкое, близкое, большое, небольшое); отрезок (пути, дороги); ара ерагая расстояние увеличивается; араны метр белән үлчәү измерять расстояние в метрах; Казан белән Арча арасы расстояние от Казани до А~рска; сызыкның ике нокта белән чикләнгән арасы отрезок линии, ограниченный двумя точками 7. перен. расстояние, дистанция; җитәкче белән җитәкләнүчеләр арасында билгеле бер ара булырга тиеш(межд.) руководством и подчинёнными должна быть определённая дистанция 8. спорт. дистанция (короткая, длинная, километровая); расстояние; мең метрлык арага йөгерү бежать на тысячеметровую дистанцию 9. (в транспортном движении) перегон, пролёт, переезд; Казан белән Юдино арасын үткәндә на перегоне(межд.) Казанью и Ю~дино; бу ара бик озак булды этот пролёт был очень долгим 10. 1) время, промежуток (отрезок) времени; съезддан соң узган ара промежуток времени, истёкший после съезда; тарихның ун еллык арасы десятилетний отрезок (промежуток) истории; биш минутлык ара время в пять минут; пятиминутный отрезок времени; дәрес араларында в промежутках(межд.) уроками; стартка берәр минутлык ара калдырып чыгу выходить на старт с промежутком в одну минуту 2) время; минута; ара бик тар иде времени было очень мало; берәр буш ара табып выбрав как-нибудь свободное время (свободную минуту) 11. обычно в притяж. ф. аралары 1) разница (в возрасте); аралары бер генә яшь разница(межд.) ними только в один год; погодки 2) перен. разница, отличие, расстояние(межд.) кем, чем (большое, небольшое, значительное); кеше белән кеше арасы-җир белән күк арасы расстояние(межд.) людьми-как(межд.) небом и землёй; безнең карашларның арасы зур разница(межд.) нашими взглядами большая 12. перен. отношения, взаимоотношения; связь, связи; аның белән минем ара яхшы мои отношения с ним хорошие 13. в составе отдельных словосочет. (смотри по их начальным компонентам) меж-, между-; ай арасы междулуние; каш арасы межбровье; елга арасы междуречье; рәт араларын эшкәртү обработка междурядий 14. обычно в косв. ф. среда (рабочая, читательская, молодёжи, студентов); круг (сослуживцев, ровесников, знакомых); яхшы кешеләр арасына керү попасть в среду (круг) хороших людей; балыкчылар арасында йөри торган мәкаль пословица, бытующая в среде рыбаков; сезнең арадан (арагыздан) кемнәр генә чыкмас! кто только не выйдет из вас (из вашей среды)! 15. в знач.(прил.) промежуточный, переходный, посредствующий (пласт, слой); ~ күренешләр переходные явления; үсешнең ~ баскычлары промежуточные ступени развития 16. в знач.(послелог) а арага, арасына 1)(межд.) (меж) чего;(межд.) кем, чем; безнең арага бас становись(межд.) нами; юл арасына язу писать(межд.) (меж) строк; писать(межд.) строками; ике этаж арасына куелган көзге зеркало, установленное(межд.) двумя этажами 2) в, во что; по чему; өрәңге яфрагын китап арасына кыстыру вложить кленовый лист в книгу; төймә үлән арасына төште пуговица упала в траву; урман арасына таралу разбрестись по лесу 17. в знач.(послелог) а арада, арасында 1)(межд.) кем-л., чем-л.,(межд.) (меж) чего; эш арасында(межд.) делом; сезнең белән безнең арада аерма юк(межд.) вами и нами нет разницы; ике стена арасында(межд.) двумя стенами;(межд.) (меж) двух стен 2) среди кого, чего; бу тәкъдимнәр арасында среди этих предложений; өйрәтелгән җәнлекләр арасында йөрү прохаживаться среди дрессированных зверей 3) в, за, в течение; ике сәгать арасында за два часа; в течение двух часов; атна арасында эшләнә торган эш работа, которую нужно сделать за (в) неделю 4) при (на, в) чём; по чему; бакча арасында гына кия торган кием одежда, надеваемая только на огород (на огороде); каралты арасында маташучы пенсионер карт старик пенсионер, хлопочущий во дворе (по двору) 5) в чём; среди чего; урман арасында җылы в лесу тепло 6) среди, в числе кого, чего; кунаклар арасында геройлар да бар иде среди (в числе) гостей были и герои 18. в знач.(послелог) а арасындагы(межд.) кем, чем; күрше илләр арасындагы бәйләнешләр киңәя связи(межд.) соседними странами расширяются 19. в знач.(послелог) а арадан, арасыннан 1)(межд.) (меж) чего,(межд.) кем, чем; среди кого, чего; в чём; таулар арасыннан салынган юл дорога, проложенная меж гор; халык арасыннан көч-хәл белән үтү насилу пробраться(межд.) людьми (через толпу); балалар арасыннан кемнедер эзләү искать кого-то среди детей; камыш арасыннан таптык без аны мы разыскали его в камышах (среди камышей) 2) сквозь кого, чего; куаклар арасыннан күренеп тору виднеться сквозь кусты; халык арасыннан көч-хәл белән узу насилу пробраться сквозь толпу 3) из кого, чего; из (числа) кого-л., чего-л.; куаклар арасыннан килеп чыгу выйти (выскочить) из кустов; лидерлар арасыннан калу выпасть из числа лидеров 4) по чему, через что; урман арасыннан бару идти лесом (по лесу, через лес)
берәм-сәрәм (нареч.) 1. изредка; чишмәләр берән-сәрән генә очрый родники встречаются изредка 2. поодиночке; берән-сәрән таралу расходиться поодиночке ||(прил.) разг. редкий; берән-сәрән агачлар редкие деревья
берәмтекле (прил.) редко. см. җентекле берән-сәрән (нареч.) 1. изредка; чишмәләр берән-сәрән генә очрый родники встречаются изредка 2. поодиночке; берән-сәрән таралу расходиться поодиночке ||(прил.) разг. редкий; берән-сәрән агачлар редкие деревья
II(сущ.) 1. книжн. сторона; направление; төрле ~кә таралу разойтись в разные стороны 2. в знач.(послелог) а җәһәтеннән, җәһәттән в отношении; по; матди ~тән в материальном отношении; яшь ~еннән в отношении возраста, по возрасту; һәр ~тән во всех отношениях
киң (прил.) 1. 1) широкий; разг. народно- поэт. ласк. широконький (мост, ров, проспект, пояс); киң булып күренү казаться широким; артык киң слишком (чересчур) широкий; буйга кыска, ләкин киң җилкәле ростом невысок, но широк в плечах 2) широкий, просторный; свободный, мешковатый; широченный (об одежде); киң күлмәктән йөрү ходить в просторном платье 3) широкий, обширный, просторный (проспект, кабинет и т. п.) 4) широкий, бескрайний, необозримый, привольный (край, массив и т. п.); киң колхоз кырлары обширные колхозные поля 5) перен. широкий, обширный, большой; киң мөмкинлекләр ачылу открытие больших возможностей; киң кунакчыллык широкое (радушное) гостеприимство; киң тормыш белән яшәү жить широкой жизнью; киң мәгънәдә куллану употреблять в широком значении (слово) 6) перен. широкий, массовый (круг, зритель и т. п.); киң куллану товарлары товары массового потребления; киң яңгыраш алу получить широкую огласку; киң халык катлавы широкие слои населения 7) широкий, размашистый; киң адымлы йөреш широкая (размашистая) походка; киң колач белән йөзү плыть размашистыми взмахами 8) широкий, окладистый (о бороде) 9) широкий, обширный (о голосе); киң тавышлы җырчы певец с голосом широкого диапазона 2. в сочет. со словами с конечным-лы с широким, широко-; киң йөзле с широким лицом; широколицый; киң төпле с широким дном; широкодонный; киң белемле с обширными (разносторонними) знаниями; широкообразованный 3. расширенный, развёрнутый; киң аңлатма бирү дать расширенное (развёрнутое) объяснение (толкование); киң һөҗүм развёрнутое наступление ||(нареч.) 1) в разн. знач. широко (раскрыть, использовать, употреблять что-л.); ярышны киң җәелдерү широко развернуть соревнование; киң таралу широко распространяться; язгы ташу бик киң җәелде весеннее половодье разлилось очень широко 2) широко, обширно (охватывать, освещать какую-л. тему); киң җәлеп итү широко привлечь кого, чего-л.; киң фикер йөртү мыслить широко
таралдыру (понуд.) от таралу I 1. делать/сделать рассыпанным (боевой строй), широко разветвлённым (сеть каналов) 2. распускать/распустить (волосы) 3. в знач.(нареч.) таралдырып в россыпь; кара бөдрә чәчләреңне ~ып тарама кудрявые волосы не расчёсывай в россыпь
таралу I(неперех.) 1. расходиться/разойтись (в стороны) || расхождение; разбредаться/разбрестись || разброд (в конкретном знач.); бары да ~дылар все разбрелись; халык ~ды народ разошёлся 2. расселяться/расселиться || расселение (в разные места); татар халкы төрле җиргә ~ган татарский народ расселился в разные края 3. разветвляться/разветвиться || разветвление (дорог, направлений); төрле якларга ~ган сукмаклар разветвлённые в разные стороны тропинки 4. 1) распространяться/распространиться || распространение (запаха, волн и т. п.); хуш ис ~ды распространился благовонный запах; бер-бер артлы дулкыннар ~а один за другим бегут (распространяются) волны 5. прям., перен. разваливаться/развалиться || развал; ~а башлаган бина здание, начавшее разваливаться; салның ~уы развал плота 6. перен. терять/потерять || потеря душевного равновесия и самообладания; ~ды да китте вдруг потерял душевное равновесие (и заплакал) 7. перен. распространяться/распространиться || распространение (слухов, моды, болезней и т. п.); яңа хәбәр ~ды распространилась (пошла) новая весть 8. перен. (со словами акыл, зиһен и т. п.) терять/потерять || потеря ясности мысли, сознания; быть рассеянным || рассеянность; хәтер ~у потеря памяти 9. перен. рассеиваться/рассеяться || рассеивание (тяжёлых чувств и т. п.); кайгы(лар)ым ~ды горе моё рассеялось
таралучан (предик.)(прил.) 1. склонный || склонен, способный || способен, могучий || может расходиться, разойтись, разбредаться/разбрестись; ~ болытлар тучи, склонные расходиться 2. 1) склонный || склонен, способный || способен, могущий || может разваливаться/развалиться, разрушаться/разрушиться; рассыпаться 2) рыхлый, рассыпчатый; ~ туфрак рыхлая, рассыпчатая почва
таралучан рәт (сущ.) мат. расходящийся ряд
таралучанлык (сущ.) склонность, способность расходиться, разваливаться, потерять равновесие, ясность и т. п.
таралышу (совм.) от таралу; расходиться/разойтись, разъехаться || расхождение (в разные стороны) о многих; утырдык, утырдык та, ~тык сидели, сидели да и разошлись; илнең төрле почмакларына ~тылар разъехались в разные уголки страны
таркалма (сущ.) мат. см. таркатма таркалмаучан (прил.) см. таркалгысыз таркалу (гл.)(неперех.) 1. распадаться/распасться, разрушаться/разрушиться || распадание, распад, разрушение (строений, построек и т. п.); сал ~у разрушение, развал плота 2. разлагаться/разложиться, расщепляться || разложение, распад (вещества); ~у реакциясе реакция разложения 3. см. таралу; расходиться/разойтись, разбредаться/разбрестись || разбредание; разбежаться || разбежка 4. беспорядочно разбредаться/разбрестись, идти в разные стороны (о группе) 5. распадаться/распасться || распадание (семьи, дома); безнең өч дус төркеме дә ~ды распалась и наша группа из троих друзей 6. разваливаться/развалиться, распадаться/распасться || развал, распадение, распад (государства, общественного строя, организации); ил ~у развал страны; хөкүмәт ~ды правительство распалось 7. расстраиваться/расстроиться (о проводимом мероприятии); пойти прахом; киңәшле туй ~мас (посл.) свадьба с добрым согласием не расстроится; эшләр ~ды дела расстроились (пошли прахом) 8. мат. разлагаться/разложиться на множители; 20 саны 5 һәм 4 яисә 10 һәм 2 тапкырлаучыларына ~а число 20 разлагается на множители 5 и 4 или 10 и 2 9. разлагаться/разложиться || разложение (моральное или умственное)
Тәсадеф