Русско-татарский словарь:
адаптация (сущ.)(ж) 1. адаптация (тою органнарының, организмнарның әйләнә-тирәдәге шартларга җайлашуы) 2. адаптация, адаптацияләү, җиңелләштерү (чит телләрне өйрәнә башлаучылар өчен текстны җиңелләштерү)
антураж (сущ.)(м)чолганыш, әйләнә-тирәдәге обстановка
вокруг 1. (нареч.)тирәли, әйләнә-тирәдә, тирә-юньдә; вокруг ни души тирә-юньдә бер кеше дә юк 2. (предлог)(с)род. п. тирәсендә, әйләнәсендә; тирәли; вокруг дома өй тирәли; вокруг стола өстәл тирәсендә 3. (предлог)(с)род. п. тирәсендә, хакында; турында; споры вокруг какого-л. вопроса нинди дә булса мәсьәлә хакында бәхәсләр вокруг да около асылын аңламыйча, өстән-өстән генә, өстән йөзү; вокруг пальца обвести кого төп башына утырту, кәкре каенга терәтү
грянуть (гл.) 1. гөрселдәү, гөрселдәп китү; күкрәп алу; яңгырау, яңгырап китү; грянул гром күк күкрәде 2. что и без доп. уйный башлау; музыканты грянули марш музыкантлар марш уйный башладылар 3. перен. высок. башлану, башланып китү; грянула война сугыш башланып китте
заплеснеть (гл.) простореч. см. заплесневеть заплеснуть (гл.)кого-что чәчрәү, чәчрәп керү; лодку заплеснуло водой безл. көймәгә су чәчрәде
исходить I(гл.)что, разг. йөреп чыгу, җәяү йөреп чыгу; исходить все окрестные леса әйләнәтирәдәге урманнарны җәяү йөреп чыгу
келейник (сущ.)(м) церк. 1. архиерей хезмәтчесе, игумен хезмәтчесе; 2. хөҗрәдә яшәүче
келейный (прил.)тар даирәдә …, тар даирә белән…; астыртын; келейное решение дел эшләрне тар даирәдә хәл итү
кругом (нареч.) 1. түгәрәк ясап; повернуться кругом әйләнү 2. әйләнә-тирәдә; кругом нет ни лесов, ни гор әйләнә-тирәдә урманнар да, таулар да юк 3. перен. бөтенләй, тулысынча, һәрьяклап; кругом виноват һәр яктан гаепле
неподалеку (нареч.)якында, шушы тирәдә [генә]
околоток (сущ.)(м) уст. 1. (окрестность) тирә, тирә-як, тирә-юнь; в нашем околотке безнең тирәдә 2. околоток (революциягә кадәрге Россиядә полиция бүлекчәсе)
окрестный (прил.)тирә-яктагы, тирә-юньдәге, әйләнә-тирәдәге; окрестные деревни тирә-яктагы авыллар
окружающий (прил.) 1. (прич.)от окружать; 2. тирә-яктагы, тирә-юньдәге, якын-тирәдәге, әйләнә-тирәдәге; окружающая среда әйләнә-тирәдәге мохит 3. в знач.(сущ.)окружающее с тирәлек, мохит, әйләнә-тирәдәге (тирә-юньдәге) нәрсәләр; он тяготился всем окружающим ул әйләнә-тирәдәге барлык нәрсәләрдән авырсына иде 4. в знач.(сущ.)окружающие мн. тирәдәгеләр; тирәдәге кешеләр, тирә-яктагылар; скрыть свое горе от окружающих үз кайгы-хәсрәтеңне тирәдәге кешеләргә белдермәү
охрана (сущ.)(ж) 1. см. охранять; охрана природы табигатьне саклау; охрана окружающей среды әйләнә-тирәдәге мохитны саклау 2. (группа людей, кораблей и т. п.) сак, сакчылар, сакчылар отряды
перебрызгивать I(гл.) разг. см. перебрызнуть II(гл.) см. перебрызгать перебрызнуть (гл.) разг. (берәр нәрсә аша) чәчрәү; волна перебрызнула через лодку дулкын көймә аша чәчрәде
переплескивать (гл.) см. переплеснуть переплескиваться (гл.) см. переплеснуться переплеснуть (гл.)(берәр нәрсә аркылы) чәчрәү, чәчрәп чыгу; волна переплеснула лодку дулкын көймә аркылы чәчрәде
пещерник (сущ.)(м) устар. мәгарәдә (тау тишегендә) яшәүче
пещерный (прил.) 1. тау куышы …ы, мәгарә …ы; пещерный ход мәгарә юлы 2. тау куышында яшәгән, мәгарәдә яшәгән; пещерный человек тау куышында яшәгән кеше, борынгы кеше
поблизости (нареч.)якында, якын-тирәдә, тирәсендә, якын җирдә; поблизости от дома өй тирәсендә
прокатиться (гл.) 1. тәгәрәү; мяч прокатился дальше туп ераграк тәгәрәде 2. перен. (о звуках) яңгырау; прокатился звук выстрела ату тавышы яңгырады; прокатился гром күк күкрәде 3. барып кайту, [чыгып] йөреп кайту; прокатиться за город шәһәр читенә чыгып йөреп кайту
раскиснуть (гл.) 1. әчү, әчеп кабару, әчеп чыгу; күпчү; тесто раскисло камыр әчеп кабарды 2. (разбухнуть) җебү, җебенү; бүртү, бүртенү; сапоги раскислн итекләр җебегән 3. (о дороге) изелү, баткакка әйләнү 4. перен. мәлҗерәү, мәлҗерәп тешу, мәлҗү, әлсерәү; җебеп төшү; совсем раскиснуть от жары эсседән тәмам әлсерәде
сжарить (гл.) см. изжарить сжариться (гл.) простореч. 1. см. изжариться1; 2. фам. (эсседән) әлсерәү, изрәү, пешү; совсем сжарился на солнце кояшта тәмам изрәдем
тарарахать (гл.) см. тарарахнуть тарарахнуть (гл.) разг. шатыр-шотыр килү, шатырдау; гөрселдәү; тарарахнул гром шатыр-шотыр килеп күк күкрәде; тарарахнул выстрел каты ату тавышы ишетелде
шушуканье (сущ.)(с) см. шушукаться шушукать (гл.) 1. шаулау, кыштырдау, шыбырдау; тростник шушукал кругом әйләнә-тирәдә камышлар шаулый иде; 2. см. шушукаться шушукаться (гл.)(с)кем и без доп. 1. (шептаться, секретничать) пышылдашу, чыш-пыш (пыш-пыш) сөйләшү; шыпырт сөйләшү 2. (сплетничать о ком-л.) гайбәт сату; шушукаться по углам почмакларда пышылдашу
экзекутор (сущ.)(м) офиц. доревол. экзекутор (нинди дә булса канцеляриядә, идарәдә хуҗалык һәм тәртип саклау эшләрен алып баручы чиновник)
Татарско-русский словарь:
әйләнә-тирәдәге (прил.) окрестный; что в окрестностях
бөтерелү (возвр.)- страд. от бөтерү 1. (возвр.) кружиться, покружиться, крутиться, покрутиться, виться, завихриться, клубиться || кружение, завихрение; тузан ~ә пыль клубится; коры яфраклар ~ә сухие листья кру-жатся; суның ~үе завихрение воды 2. кружиться, крутиться, вращаться, вертеться (о быстро и легко танцующем) || кружение, верчение; кыз бөтерчек кебек ~ә девушка кружится как юла 3. виться, скручиваться/скрутиться, закручиваться/закрутиться || скручивание, закручивание; струклаганда йомычка ~ә во время строгания стружки скручиваются; чәч ~ә волосы вьются 4. редко см. бөгәрләнү; малай ~еп ятты мальчик лёг, свернувшись в комок; елан йомгак кебек ~гән змея свилась клубком 5. вращаться/вертеться || вращение, верчение; көзге алдында ~ү вертеться перед зеркалом 6. перен. кружиться, крутиться, вращаться, вертеться (вокруг кого-л., перед кем, чем) || кружение, вращение; әни минем тирәдә нишләргә белми ~еп йөри мама, не зная что делать, крутилась около меня 7. (гл.) страд. 1. крутиться, скручиваться 2. свёртываться, комкаться
гөрселдәү (гл.)(неперех.) 1. ухнуть, бабахнуть, издать сильный, резкий грохот (при взрыве, выстреле и т. п.); грохотать; бухать, бухнуть || грохот; туплар ~и башлады пушки загрохотали (забухали); ~әп снарядлар ярыла с грохотом взрываются снаряды 2. греметь, грохотать (о громе); ~әп күк күкрәде прогрохотал гром 3. грохнуться, бухнуть; падать с шумом, трахнуться; бандит җиргә ~әде бандит грохнулся на землю 4. трястись, дрожать (от сильного удара); җир ~и тигез басудан от чеканных (строевых) шагов земля дрожит; аның тавышыннан таулар ~и от его голоса трясутся горы
җөмлә (сущ.) 1. лингв. предложение (повествовательное, восклицательное, вопросительное, сложное и т. п.); ~ кисәкләре члены предложения; гади ~ простое предложение; тезмә кушма ~ сложносочинённое предложение; ~ тикшерү разбор предложения; ~ төзелеше структура предложения; ~ төзү составить предложение 2. книжн. совокупность, всё, итог, сумма; ~се утыз кеше всего тридцать человек 3. в исх. п. җөмләсеннән из круга, группы, числа кого-чего; югары даирәдәге кешеләр ~сеннән булу быть из группы людей высшего круга; ул качаклар ~сеннән он из числа беженцев
зерә (нареч.) разг. 1. преимущ. в ф. зерәгә зря, попусту, напрасно, бесполезно; без надобности; ~(гә) генә килгәнбез напрасно пришли; вакытыгызны ~гә әрәм итмәгез не тратьте время своё попусту 2. чаще в ср. зерәдән без серьёзных причин; понапрасну; зря; андый эшкә ~ генә тотынып булмый бит за такое дело (без серьёзных причин) не принимаются; аты ~дән генә үлде дә китте лошадь его пала без серьёзных на то причин
кай рәвешчә (мест.) см. ничек кай тирәдә мест. 1. где, в каком месте 2. как, как обстоит
мөфрәд (сущ.) книжн. лингв. единственное число
мөфрәдат (сущ.) мн. 1) простые, несмешанные вещества 2) грам. отдельные слова в предложении 3) целебные травы 4) название книги о целебных травах ( муфрадаттыйб )
надирәдан (сущ.) знаток анекдотов, смешных историй
рәд (сущ.) книжн. 1. отказ; отвержение 2. юр. реабилитация
рәдде книжн. (сущ.) 1) противное 2) см. рәд рәддия (сущ.) книжн. 1. опровержение; ~ бирү дать опровержение 2. критический очерк
рәдиф (сущ.) редко. редиф (повторяющееся после каждой строфы слово в стихе)
рәдиэ (прил.) плохой, негодный
талпа-талпа (нареч.) диал. стайками, группами ( преимущ. о животных); талпа-талпа күгәрченне өерәдер карчыга (песня) ястреб рассеивает стаи голубей
тирә (сущ.) 1. всё (что) вокруг; всё (что) кругом 2. в притяж. ф. переводится сочетаниями с предлогом вокруг, кругом; минем ~мдә вокруг меня; кызлар ~сендә йөрү увиваться вокруг девушек 3. край, краешек; окружность; күл ~сендә по краю (краем) озера; по окружности озера 4. окрестность, окрестности; местность, округа; края 5. этногр. диал. занавеска, кругом закрывающая всю верхнюю часть стены зала (входила в обязательный комплект приданого невесты ) 6. в знач.(послелог) а тирәсендә (тирәсендәрәк), тирәдә (тирәдәрәк) о ком, чём, насчёт кого, чего, относительно кого, чего (делается, говорится-о предмете разговора, речи); бәхәсләр әдәбият ~сендә бара споры идут относительно (вокруг) литературы
тирә-ян (сущ.) см. тирә-як тирәдәге (прил.) окрестный, местный
хирәд (сущ.) ум, разум, память
хирәдмәнд (прил.) умный, разумный; учёный, мудрец
чытырдау (гл.)(неперех.) 1. громко трещать, треснуть, хрустеть, потрескивать || треск, хруст, потрескивание; теш арасында ком ~ды в зубах хрустел песок 2. в знач.(нареч.) чытырдап 1) с треском; ~п яну гореть с треском; ~п күк күкрәде с треском прогремел гром 2) очень сильно, очень крепко; изо всех сил; ~п ябышу вцепиться изо всех сил (что есть мочи)
якын-тирә (сущ.) собир. 1. окрестности чего-л., окружение; то, что расположено вблизи, поблизости, неподалёку; лагерьның якын-тирәсе окрестности лагеря; якын-тирәдә кеше күренми поблизости никого нет 2. перен. разг. окружающая среда, люди; близкие; якын-тирә нәрсә әйтер бит? что ещё скажут близкие? ||(прил.) 1. окрестный, окружающий; якын-тирә авыллар окрестные деревни 2. перен. близкий, знакомый; окружающий; якын-тирә кешеләр близкие люди
якын-тирәдә (нареч.) поблизости, вблизи; неподалёку
якын-тирәдәге (прил.) 1. окрестный, близлежащий, ближайший, соседний (о местности, здании и т. п.) 2. в знач.(сущ.) якын-тирәдәгеләр окружающая среда; близкие; знакомые; якын-тирәдәгеләр киңәше белән по совету близких
Тәсадеф