Русско-татарский словарь:
агитка (сущ.)(ж) разг. агитка (агитация максатларын гына күздә тотып язылган әдәби әсәр яки сәнгать әсәре)
американизм (сущ.)(м) мн. (нет)америкачылык ( 1. Америка милләтчелеге, Америка империализмы һәм фашизмы, котырган расачылык; 2. лингв. инглиз теленең Америкада барлыкка килгән үзенчәлеге; 3. Америка эшкуарларына хас сыйфатлар, гореф-гадәтләр, акчага хиреслек, шәхси максатларга ирешүдә бернинди чаралардан да тартынмау)
антропоцентризм (сущ.)(м) мн. (нет)антропоцентризм (кешене галәмнең үзәге һәм дөнья яралуның иң ахыргы максаты дип таный торган, идеализм һәм дин белән бәйләнгән, фәнни булмаган караш)
атомщик (сущ.)(м)атомчы (атом энергиясен агрессив максатлар өчен файдаланырга омтылучы империалистик политика тарафдары)
беспредметность (сущ.)(ж)максатсызлык, нигезсезлек, эчтәлексез; беспредметность спора бәхәснең нигезсезлеге
беспредметный (прил.)(билгеле бер) максатсыз, нигезсез, эчтәлексез; беспредметный спор максатсыз бәхәс
бесцельность (сущ.)(ж)максатсызлык; файдасызлык; бушлык; бесцельность существования яшәүнең максатсызлыгы
бесцельный (прил.)максатсыз; файдасыз, буш; бесцельный спор файдасыз бәхәс; бесцельное путешествие максатсыз сәяхәт
бить (гл.) 1. (ударять, избивать) бәрү; кыйнау, тукмау, сугу, ору, кагу; бить кулаком йодрык белән сугу 2. кого-что (скот, птицу) сую, чалу, бугазлау 3. кого-что кыйнау, тукмау; бить врага дошманны кыйнау 4. кого-что үтерү, атып төшерү; бить птицу на лету кошны очып барганда атып төшерү 5. (стрелять) ату, [атып] тидерү; винтовка бьет хорошо винтовка яхшы ата 6. что вату, ваклау; бить посуду савыт-сабаны вату; бить щебень ташны ваклау 7. во что бәрү, кагу, сугу; шакылдату; чабу; бить в барабан барабан кагу; бить в колокол чаң кагу 8. (стремительно вытекать) бәреп чыгу, чаптырып агу, ургу, ургылып тору, ургып чыгу; бьет фонтан фонтан ургылып тора; из раны бьет кровь ярадан кан чаптырып ага 9. что и без доп. (давать сигнал ударами) кагу, чан, кагу; (о часах) сугу; бить отбой 1) воен. берәр эшне туктатырга сигнал бирү; 2) перен. фикердән кире кайту бить в глаза күзгә бәрелеп тору, күзгә ташлану; бить карту кәртне ябу; бить в одну точку бер ноктага бәрү; бить в цель максатка ирешү; бить масло май язу, май атлау; бить мимо цели максаттан читкә китү, максатка ирешмәү; бить наверняка ышанып эш итү; бить по карману бик кыйбатка төшү; бить челом баш ору; бить по чьим интересам кемгә дә булса зарар китерү; бить шерсть йон тетү, йон язу; его бьет лихорадка аны бизгәк тота (калтырата); жизнь бьет ключом тормыш кайнап тора
благородный (прил.) 1. намуслы, вөҗданлы; благородный человек намуслы кеше 2. күркәм, гүзәл; благородное дело күркәм эш; благородная цель күркәм максат 3. нәзәкатьле, нәзыйг; благородная красота нәзыйг матурлык 4. уст. (дворянского происхождения) затлы, затлы нәселдән булган; институт благородных девиц затлы нәселдән булган кызлар институты благородные металлы затлы металлар (алтын, көмеш, агалтын)
вожделенный (прил.) книжн. көтеп алынган, көтелгән, зарыгып көтелгән; вожделенная цель зарыгып көтелгән максат; вожделенный час көтеп алынган сәгать
возвышенный (прил.) 1. калку …, калкып торган, күтәрелеп торган; возвышенное место калку урын 2. югары; бөек; күтәренке; возвышенные цели югары максатлар
гедонизм (сущ.)(м) мн. нет, филос. гедонизм (этикада тормышның төп максаты кәеф-сафа чигүдән гыйбарәт дип раслаучы юнәлеш)
гетерии (сущ.)гетерилар ( 1. борынгы Грециядә яшерен политик союзлар; 2. XIX йөз башларында Төркия изүеннән котылу максаты белән Грециядә оештырылган яшерен патриотик оешмалар)
гороскоп (сущ.)(м)гороскоп (урта гасырларда астрологлар тарафыннан яңа туган баланың язмышын билгеләү максаты белән төзелгән таблица)
демагог (сущ.)(м)демагог (үз максатына ирешү өчен, күп сөйләп яки ялган вәгъдәләр биреп, кешеләрне үзенә каратырга тырышучы)
демпинг (сущ.)(м) эк. демпинг (конкурентларны кысрыклап чыгару максаты белән товарларны чит илләргә үзкыйммәтеннән ким бәягә сату)
дендрарий (сущ.)(м)дендрарий (фәнни максатлар белән төрле үсемлекләр үстерелә торган ботаник бакча)
депозит (сущ.)(м) фин. депозит (кредит учреждениесенә яки саклык кассасына сакларга яки башка максат белән бирелгән акча яки кыйммәтле кәгазьләр)
держать (гл.) 1. кого-что тоту, тотып тору; держать ложку кашыкны тоту 2. тоту, саклау; держать деньги в банке акчаны банкта саклау 3. кого-что тоту, асрау; держать кур тавыклар асрау 4. прост. тоту, сугылу; держи вправо уңга тот держать банк банк тоту (комарлы кәрт уенында); держать в ежовых рукавицах кого каты тоту; держать в курсе кого-что хәбәрдар итеп тору, белдереп тору; держать в мыслях что уйда тоту, исәптә тоту; держать в тайне что сер итеп саклау; держать в узде кого кемне дә булса буйсындырып тоту, үз кул астында тоту; держать ухо востро сак булу, уяу булу; держать в черном теле кого якты көн күрсәтмәү, каты тоту; держать камень за пазухой куенда таш саклау, үч алырга җыену; держать курс (путь) юнәлеш тоту, билгеле максатка ирешергә тырышу; держать марку марканы төшермәү; держать в уме (в голове, в мыслях) истә (башта) тоту, хәтердә саклау; держать нос по ветру аумакай булу; держать оборону оборона тоту; держать пари бәхәсләшү; держать под замком что бикләп тоту; держать при себе эчтән тыну, сер саклау; держать путь юлда булу; держать речь речь сөйләү, нотык сөйләү; держать [свое] слово сүзендә (вәгъдәсендә) тору; держать себя үзеңне тоту, үзеңне тота белү; держать себя в руках үзеңне кулда тоту; держать сторону чью, кого берәр кеше яклы булу; держать ухо востро уяу булу, сак булу; держать хвост пистолетом (морковкой) бирешмәү, үзеңне кыю тоту; держать экзамен имтихан тоту, имтихан тапшыру; держать язык за зубами (на привязи) телне тыю, сер саклау; держи карман шире прост. тот капчыгыңны; ноги не держат басып тора алмау (арудан, хәлсезлектән)
для (предлог). с род. п. 1. өчен, өчен дип; стараться для дела эш өчен дип тырышу; все для блага народа барысы да халык бәхете өчен 2. өчен, …га, …га дип, теләге (максаты) белән; приехать для лечения дәваланырга [дип] килү; для чего вызвали? ни өчен чакырдыгыз? 3. (в отношении кого-чего) өчен, …га; для меня время дорого минем өчен вакыт кыйммәт; для детей еще слишком рано балаларга әле бик иртә 4. (предназначенный) …ы; книга для чтения уку китабы; место для отдыха ял итү урыны 5. (по отношению к кому-чему-л.) карата, өчен; для меня он всегда был хорошим товарищем минем өчен ул һәрвакыт яхшы иптәш булды не для чего кирәге юк; не для чего торопиться ашыгуның кирәге юк; для вида күз буяу өчен генә
добиться (гл.)чего 1. ирешү, казану; добиться успеха уңышка ирешү, уңыш казану; добиться цели максатка ирешү 2. от кого белү, белә алу, табу; добиться правды дөреслекне белү от него слова не добиться аңардан бер сүз дә тартып ала алмассың; от него не добиться толку аңардан рәт чыгара алмассың
дружество (сущ.)(с) мн. нет, книж. устар. см. дружба дружина (сущ.)(ж) 1. дружина (борынгы Россиядә князьләр гаскәре) 2. дружина (берәр максат белән оештырылган группа, отряд, ирекле җәмгыять; пожарная дружина янгын дружинасы; народная дружина халык дружинасы)
заговор I(сущ.)(м)заговор (билгеле бер политик максатка яисә башка берәр максатка ирешү өчен бергәләп эш итү турында суз куешу) заговор молчания эндәшмәскә сүз куешу
задаться (гл.) 1. чем, разг. … итеп кую; задаться целью изучить языки телләр өйрәнүне максат итеп кую 2. прост. булып чыгу, барып чыгу; дело ему не задалось аның эше барып чыкмады
зачем-то (нареч.)ни өчендер, нигәдер, нәрсәгәдер, нинди максат беләндер
зло (сущ.)(с) 1. явызлык, усаллык, яманлык; причинить зло кому-л. кемгә булса да усаллык эшләү 2. бәла, фетнә, афәт, бәхетсезлек; из двух зол выбирать меньшее ике бәланең кечерәген сайлау 3. (досада) ачу, ачу тойгысы, гарьлек; зло берет ачуым килә; сорвать зло на ком-л. кемнән булса да ачуны алу употребить во зло явызлык максаты белән файдалану
змеелов (сущ.)(м)еланнар тотучы (фәнни максат белән)
идеал (сущ.)(м) 1. идеал, бөек максат 2. иң камил үрнәк; иң камил дәрәҗә; идеал красоты матурлыкның иң камил дәрәҗәсе
иметь (гл.)кого-что (обладать, располагать) булу, бар булу, …лы булу, ия булу; (с отрицанием) юк, булмау; он имеет детей аның балалары бар; ты имеешь возможность синең мөмкинлегең бар; это имело большое значение моның зур әһәмияте бар иде; не имею времени вакытым юк; не имел времени вакытым булмады имеет быть булачак; завтра имеет быть собрание иртәгә җыелыш булачак; имеет значение әһәмияте бар; имеет отношение мөнәсәбәте бар, бәйләнеше бар; имеет применение кулланыла; иметь в виду күздә тоту; иметь дело с кем-чем эш итү; иметь мужество батырлык җитү; иметь под рукой үз янында булу; иметь целью омтылу, максат итеп кую
исполнение (сущ.)(с) 1. см. исполнитьI; проверка исполнения үтәлешне тикшерү а во исполнение чего тормышка ашыру максаты белән, үтәү йөзеннән
каморра (сущ.)(ж) книж. устар. каморра (җинаятьчел максатлар белән оештырылган яшерен җәмгыять)
клика (сущ.)(ж)клика, өер (явыз максат белән оешкан кешеләр төркеме)
коалиция (сущ.)(ж)коалиция (гомуми максатларга ирешү өчен илләрнең, төрле караштагы төркемнәрнең берләшүе)
когда 1. (нареч.) вопр. , относ. кайчан; кайвакытта; когда ты уедешь? син кайчан китәсең?; я не знаю, когда он приедет мин аның кайчан киләсен белмим 2. (нареч.) неопр. прост. берәр вакыт, кайчан да булса; жил ли ты когда на Севере? кайчан да булса Төньякта торганын, бармы? 3. (нареч.) неопр. прост. кайчакта; когда можно, когда нельзя кайчак ярый, кайчакта ярамый 4. союз временной …гач, …нан соң, …ганда, …ган чакта; чакта, вакытта; отдохнем, когда закончим работу эшне бетергәч ял итәрбез 5. союз усл. әгәр …са, әгәр дә … икән; работа спорится, когда ясна цель әгәр максат ачык булса, эш яхшы бара когда как кайчан ничек; когда бы ни… кайчан гына булмасын …; редко когда бик сирәк
колодезь (сущ.)(м) устар. 1. кое; 2. тех. чокыр (аерым техник максатлар өчен хезмәт итә торган чокыр, мәсәлән, минный колодец мина кую чокыры)
колония (сущ.)(ж)колония ( 1. империалистик дәүләт тарафыннан басып алынган ил яки өлкә 2. бер дәүләт җиреннән икенче дәүләт җиренә күчеп утырган кешеләр төркеме 3. чит шәһәрдә, чит илдә яшәүче якташлар группасы 4. махсус максатларны күздә тотып, мәс. аерым группа кешеләрне дәвалау, тәрбияләү, төзәтү өчен оештырылган бергә яшәү урыны 5. биол. бергә укмашып яшәүче микроблар, бөҗәкләр төркеме)
II(сущ.)(м) фин. -экон. корнер (капиталистик дәүләтләр биржаларында товарларның яки кыйммәтле кәгазьләрнең бәясен күтәрү максаты белән аларны спекулятив рәвештә сатып алып җыю)
корсет (сущ.)(м)корсет ( 1. гәүдәне зифа итеп күрсәтү өчен киелә торган киң билбау 2. Дәвалану максаты белән киелә торган каты бандаж)
крекинг (сущ.)(м) тех. крекинг ( 1. махсус җайланмаларда нефть, мазут һ.б.ш. эшкәртү 2. шул максат өчен эшләнгән корылма, җайланма)
крючкотвор (сущ.)(м) разг. устар. неодобр. юри тоткарлык ясаучы, юри эшне чуалтучы (үзенең шәхси максатларын күздә тотып)
ловчить (гл.) прост. хәйләләү (хәйләле юллар белән максатына ирешергә тырышу)
мачта (сущ.)(ж)мачта (суднода җилкән беркетү өчен яки башка максатлар белән утыртылган озын колга, багана)
мета I(сущ.)(ж) устар. төбәү ноктасы, төбәү урыны, мишень; 2. перен. максат, теләк, омтылыш; единственная мета бердәнбер максат
милитаризировать (гл.)что милитаризацияләү, милитаризм максатларына буйсындыру, милитаризация үткәрү; милитаризировать промышленность промышленностьны милитаризацияләү
миссия (сущ.)(ж)миссия ( 1. тапшырылган эш, йомыш 2. дипломатик вәкиллек һәм шул вәкиллек урнашкан бина 3. дип. нинди дә булса максат белән икенче бер дәүләткә җибәрелгән вәкилләр, делегация 4. миссионерлар оешмасы)
морозить (гл.) 1. кого-что катыру, туңдыру, катырып үтерү, өшетү; морозить тараканов тараканнарны катыру 2. что (для сохранности) туңдыру (саклау максаты белән) 3. безл. суыту, салкынайту; сегодня морозит бүген салкынайтып тора; бүген көн суык
назначение (сущ.)(с) 1. см. назначить; 2. эшкә билгеләнү; новое назначение яңа эшкә билгеләнү; получить назначение в сельскую местность эшкә авыл җиренә билгеләнү 3. бурыч, максат; высокое назначение писателя язучының бөек бурычы; отряд особого назначени махсус эш йөкләнгән отряд; использовать по назначению урынлы файдалану, тиешенчә файдалану
направленность (сущ.)(ж)юнәлеш, юнәлгәнлек; максат; идейная направленность идея юнәлеше
наш (мест.) 1. безнең; безнең…[ы]быз; наши цели безнең максатларыбыз; наш сын безнең улыбыз 2. в знач.(сущ.)наше с разг. безнеке; наше никуда не уйдет безнеке беркая да китмәс; вы знаете меньше нашего сез бездән азрак беләсез 3. в знач.(сущ.)наши мн. разг. безнекеләр; наши работают лучше безнекеләр яхшырак эшли 4. в знач.(сущ.)наш м, наша(сущ.)(ж) прост. безнеке; наш учится хорошо безнеке яхшы укый наш брат безнең агай-эне, безнең кеше, үз кеше; наша берет (взяла) өстенлекне без алабыз (алдык), без өстен чыгабыз (чыктык); и нашим и вашим ике яклы пәке, һәркемгә дә ярый; наше вам! прост. шутл. сәлам бирдек!
недальный (прил.) обл. см. недальний недаром (нареч.)юкка (бушка) гына …мау, юкка гына … түгел, сәбәпсез түгел, берәр максат белән; он пришел недаром ул юкка гына килмәгән
недостигаемый (прил.) книж. см. недостижимый недостижимый (прил.)ирешә алмаслык, ирешүе мөмкин булмаган, ирешерлек булмаган; тормышка ашмаслык; недостижимая цель ирешә алмаслык максат
неразборчивый (прил.) 1. (невнятный) аңлашылыр-аңлашылмас, ишетелер-ишетелмәс, аңлаешсыз; (о почерке) танылмый торган, танылмаслык 2. (неприхотливый) талымсыз. сайланмаучан; (небрезгливый) җирәнмәүчән неразборчивый в средствах максатына ирешү өчен бернәрсәдән дә тартынмаучан
нецелесообразность (сущ.)(ж) мн. (нет)файдасызлык, файдасыз булу, максатка туры килмәү, максатка ярашлы булмау
нецелесообразный (прил.)файдасыз, максатка туры килмәгән (ярашлы булмаган), мәгънәсез, исраф (сарыф) ителгән; нецелесообразная трата времени вакытны бушка сарыф итү; нецелесообразное решение мәгънәсез карар
операция (сущ.)(ж)операция ( 1. хирургия юлы белән ярдәм итү 2. бер максатка ирешүгә юнәлдерелгән барлык сугыш чаралары 3. сәүдә, финанс, почта һ.б.ш. эшләре буенча эшләнгән эш 4. технологик процессның тәмамланган аерым бер өлеше)
определиться (гл.) 1. (стать ясным) билгеләнү, билгеле булу, аныклану, ачыклану; цели определились максатлар ачыкланды 2. (определить свое положение) үзеңнең урыныңны (кайда икәнлегеңне) билгеләү; летчик определился при помощи приборов летчик приборлар ярдәме белән үзенең кайда икәнлеген билгеләде 3. уст. (поступить куда-л.) (эшкә) урнашу, (эшкә) керү
перетонить (гл.) простореч. 1. (сделать тоньше, чем нужно) кирәгеннән артык нечкәртү (мәсәлән, тимер чыбыкны); 2. перен. ирон. хәйлә корып та максатыңа ирешмәү
платонический (прил.) 1. җенси дәртлелек катнашмаган; саф рухи, платоник; платоническая любовь саф рухи мәхәббәт 2. практик максатларны күздә тотмаган, абстракт; платонические мечты практик максатларны күздә тотмаган хыяллар
подтасовать (гл.)что 1. карт. хәрәмләү максаты белән буташтыру, хәрәмләп аралаштыру 2. перен. бозу, бозып күрсәтү; подтасовать факты фактларны бозып күрсәтү
подтасовывать (гл.) см. подтасовать подтасовываться (гл.) страд. буташтырылу (аңлы рәвештә, берәр төрле максат белән)
попридержать (гл.) разг. 1. бераз тота төшү; бераз туктата төшү, бераз акрынайта төшү; попридержи лошадей атларны бераз тота төш; 2. простореч. саклап тору, яшереп тору, күрсәтми тору; попридержать товар со спекулятивной целью спекуляция максаты белән товарны яшереп тоту
прикрикивать (гл.)на кого-что кычкыру, кычкырып-кычкырып кую, акырыну, кычкырыну (берәр кешене куркыту яки мәҗбүр итү максаты белән)
пробный (прил.) 1. сынаулык …, сынау өчен алынган (әзерләнгән, билгеләнгән); пробный товар сынау өчен алынган товар 2. (с клеймом) пробалы, пробасы күрсәтелгән; пробное серебро пробалы көмеш пробный камень сынау ташы (сынау максаты белән эшләнгән эш, кулланылган алым, сынау максатына хезмәт итә торган эш, хәл, вакыйга һ. б. ш.)
прозрачный (прил.) 1. үтә күренмәле, үтә күренә торган; прозрачное стекло үтә күренмәле пыяла 2. перен. (простой, ясный) саф, ачык, җиңел аңлаешлы 3. перен. (явный) ачык, ачыктан-ачык, күренеп (сизелеп) тора торган; прозрачная цель ачык максат
профшкола (сущ.)(ж)профшкола, профсоюз мәктәбе (профсоюз эшен, профессиональ хәрәкәтне өйрәнү максаты белән оештырылган мәктәп)
рекогносцировочный (прил.) 1. воен. геодез. рекогносцировка(лау)...-ы; рекогносцировка максаты белән үткәрелгән; рекогносцировочная поездга рекогносцировкага чыгу; 2. с.-х. тәҗрибә (сынау) өчен эшләнгән; рекогносцировочный посев тәҗрибә өчен чәчелгән ашлык
рентгенология (сущ.)(ж)рентгенология (медицина фәненең рентген нурлары һәм аларны дәвалау максатында куллану турындагы бүлеге)
самоцель (сущ.)(ж)үзмаксат
санация (сущ.)(ж)санация ( 1. мед. авыз куышлыгын савыктыру өчен үткәрел торган дәвалау чаралары 2. эк. капиталистик илләрдә банкларны һәм эре предприятиеләрне банкротлыктан саклау максаты белән дәүләт тарафыннан күрелә торган чаралар системасы)
семинар (сущ.)(м)семинар ( 1. югары уку йортларында укытучы җитәкчелегендә группада үткәрелә торган практик занятие 2. квалификацияне, идея-политик хәзерлек дәрәҗәсен күтәрү максатларында үткәрелә торган занятие, түгәрәк)
смысл (сущ.)(м) 1. мәгънә; понять смысл чего-л. берәр нәрсәнең мәгънәсенә төшенү; в прямом и переносном смысле слова сүзнең туры һәм күчерелмә мәгънәсендә 2. (цель, разумное основание) максат, нигез, мәгънә; смысл жизни тормыш максаты 3. уст. (разум) акыл, зиһен; здравый смысл саф (сәламәт) акыл в смысле(предлог)с род. п. ягыннан алганда, яктан караганда, җәһәтеннән
собор (сущ.)(м)собор ( 1. ист. иске Россиядә: оештыру һәм идарә мәсьәләләрен хәл итү максаты белән чакырыла торган җыелыш 2. югары христиан руханилары җыелышы 3. шәһәрнең яки монастырьның иң зур чиркәве)
сойти (гл.) 1. төшү; сойти с лестницы баскычтан төшү; сойти с лошади аттан төшү; сойти с поезда поезддан төшү 2. [читкә] китү, [читкә] чыгу; сойти с тропинки сукмактан читкә чыгу 3. (исчезнуть) бетү; кайту, китү; (отпасть) [кубып] төшү; (об улыбке, румянце и т. п.) юкка чыгу; бетү; вода сошла су кайткан; снег сошел кар беткән; краска сошла буявы беткән (киткән); ноготь сошел тырнагы төшкән; сойти на нет прям., перен. юкка чыгу 4. за кого-что … урынына ярау; … урынына ярарлык булу, булып күренү; сойти за молодого яшь кеше булып күренү сойдет [и так] [болай да] ярар; сойти в могилу кабергә (гүргә) керү; сойти с неба на землю күктән җиргә төшү; сойти со сцены читләшү (берәр эштән); сойти с [своего] пути максатыннан баш тарту; сойти с рук җәзасыз үтү (берәр ярамаган эш турында); сойти с ума акылдан язу (шашу, сабу)
сообразность (сущ.)(ж)максатка туры килү[чәнлек], максатка ярашлылык (муафыйклык), максатка муафыйк булу
сообразный (прил.)(с)чем …га туры килә торган, ярашлы, муафыйк; максатка туры килә торган, максатка ярашлы (муафыйк); акылга сыешлы, акыллы
социал-демократия (сущ.)(ж)социал-демократия (19 гасырның ахырында халыкара эшчеләр хәрәкәтендә барлыкка килгән идея-политик юнәлеше, башта үзенең максаты итеп капитализмга каршы, көрәшүне куя, соңыннан вак буржуаз оппортунистик агымга әйләнә)
ставить (гл.) 1. кого бастыру, бастырып кую; кую; ставить на ноги прям., перен. аякка бастыру 2. перен. , кого-что кую, калдыру; ставить в неловкое положение уңайсыз хәлгә кую 3. кого-что кую, бастырып кую; утырту; ставить книги в шкаф китапларны шкафка кую; ставить посуду на стол савыт-сабаны өстәлгә кую; ставить кресло к окну креслоны тәрәзә янына кую; ставить столбы баганалар утырту 4. что и без доп. (в азартных играх) кую 5. что кую; салу, кору; күтәрү; ставить телефон телефон кую; ставить невод җылым салу; ставить силки тозак салу; ставить паруса җилкәннәрне күтәрү 6. что кую, салу; ставить компресс компресс кую; ставить горчичники горчичник кую; ставить банки банка салу 7. что салу; ставить подметку табан салу; ставить заплату ямау салу 8. что кую; (печать) басу, кую, салу; ставить подпись кул кую; ставить знаки препинания тыныш билгеләре кую; ставить пятерку бишле билгесе кую 9. что, разг. (строить, сооружать) кую, салу, кору; төзү; ставить избу өй кую 10. что (налаживать) оештыру, оештырып җибәрү; җайлау; все надо ставить по-новому бөтенесен яңадан оештырып җибәрергә кирәк 11. что [сәхнәгә] кую; ставить спектакль спектакль кую 12. что (выдвигать, предлагать) кую, тәкъдим итү; күтәрү, күтәреп чыгу; ставить резолюцию на голосование резолюцияне тавышка кую; ставить проблемы автоматизации автоматизация проблемаларын күтәреп чыгу 13. кого-что…итеп кую, …итеп (дип) исәпләү, санау; ставить в вину гаепкә санау; ставить своей задачей бурыч итеп кую; ставить в пример үрнәк итеп кую; ставить цель максат итеп кую 14. в сочет. с нек-рыми(сущ.)(с)предлогом: ставить в известность хәбәр итү, белдерү; ставить в упрек битәрләү; ставить под контроль контроль астына алу, тикшереп-күзәтеп тору ставить в тупик аптырашта калдыру; ставить на одну доску кого с кем бер тактага кую, бер калыпка сугу; ставить наравне кого с кем бертигез бәяләү, бертигез бәя бирү, тиңләү, тигез күрү; ставить палки в колеса тәгәрмәчкә таяк тыгу; ставить точки над и эшне азагына кадәр җиткерү
телеологический (прил.) 1. филос. телеология...-ы, телеологик; телеологическое учение телеологик тәгълимат; 2. науч. берәр максатка омтылышлы, берәр максатка юнәлдерелгән
телеология (сущ.)(ж) филос. телеология (табигатьтә бөтен нәрсә максатка туры китереп яратылган һәм һәр үсештә алдан билгеләп куелган максат тормышка ашырыла дип раслый торган идеалистик тәгълимат)
труп (сущ.)(м)үлек, мәет (кеше турында); үләксә (хайван турында); переступить (перешагнуть) через чей труп мәет аша атлау (үз максатына ирешү өчен кеше гомерен кызганмау)
узковедомственный (прил.)тар ведомствочылык …ы; преследовать узковедомственные цели тар ведомствочылык максатларын күздә тоту
установка (сущ.)(ж) 1. см. установить1; 2. (механизм, приспособление) җайланма, механизм, установка; заводские установки завод җайланмалары 3. (целевая направленность) күздә тоту, максат итеп кую, юнәлеш, куелыш; установка на высокое качество продукции югары сыйфатлы продукция бирүне максат итеп кую 4. (указание) күрсәтмә, директива; установка центральных органов үзәк органнарның күрсәтмәсе
устремление (сущ.)(с) 1. см. устремить, устремиться; 2. книжн. (намерение) теләк, максат, ният, омтылыш
устремленность (сущ.)(ж)омтылышлы булу, юнәлешле булу, [максатка] юнәлтелгәнлек
феминизм (сущ.)(м)феминизм (хатын-кызларга формаль яктан ирләр белән тигез хокук бирүне максат итеп куйган хәрәкәт)
фонд (сущ.)(м) 1. (денежные средства) фонд (берәр максат өчен билгеләнгән акча); фонд заработной платы эш хакы фонды; валютный фонд валюта фонды; золотой фонд прям., перен. алтын фонды 2. (запасы) фонд; продовольственный фонд страны илнең азык-төлек фонды; семенной фонд орлык фонды; денежный фонд акча фонды; общественные фонды потребления җәмәгать куллануы фондлары; основной словарный фонд языка телнең төп сүзлек фонды 3. мн. фонды фин. (ценные бумаги) кыйммәтле кәгазьләр
цапнуть (гл.) однокр. см. цапать цапонлак (сущ.)(м) спец. цапонлак, кәгазь лагы (бозылудан саклау максаты белән, кыйммәтле кәгазьләрнең һәм металл эшләнмәләрнең өстенә йөгертү өчен кулланыла торган үтә күренмәле лак)
целевой (прил.) 1. максатлы, билгеле бер максатны күздә тоткан, аерым бер максатка билгеләнгән; целевой аванс аерым бер максатка билгеләнгән аванс 2. максат …ы, максатка ярашлы, максатка муафыйк; целевая установка работы эшнең максатка ярашлыгы
целенаправленность (сущ.)(ж)максатчанлык, билгеле бер максатка юнәл[тел]гәнлек; целенаправленность действий хәрәкәтләрнең максатчанлыгы
целенаправленный (прил.)максатчан, билгеле бер максатка юнәл[тел]гән; целенаправленная деятельность билгеле бер максатка юнәлтелгән эшчәнлек
целесообразность (сущ.)(ж)максатка юнәл[тел]гәнлек (ярашлылык, муафыйк) булу, максатчанлык; целесообразность решения карарның максатчанлыгы
целесообразный (прил.)максатчан, максатка ярашлы (муафыйк), максатка туры килә торган; целесообразное мероприятие максатчан чара; целесообразное использование денежных средств акча средстволарын максатка ярашлы файдалану
целеустремленность (сущ.)(ж)максатка омтылышлылык, максатка юнәл[тел]гәнлек, максатлылык; целеустремленность в работе эштә максатка омтылышлылык
целеустремленный (прил.)максатка омтылышлы, максатка юнәл[тел]гән, максатлы; целсустремленный человек максатка омтылышлы кеше
цель (сущ.)(ж) 1. воен. цель; движущаяся цель хәрәкәт итә торган цель; попасть в цель цельгә тидерү 2. максат, морат, теләк, исәп; добиться своей цели үз максатыңа ирешү; преследовать какую-л. цель берәр максатны күздә тоту; задаваться целью сделать что-л. берәр нәрсә эшләүне максат итеп кую с целью или в целях чего и с неопр. предлог берәр нәрсәгә дип …, исәп тотып, берәр максат белән; прийти с целыю поговорить сөйләшергә дип. килү; ударить в целях самозащиты үз-үзеңне саклау максаты белән сугу
шпур (сущ.)(м)шпур ( 1. горн. шартлатып ваттыру максаты белән тау токымнарына бораулап ясалган тишек; 2. тех. шахта мичендә эреткәннән соң сыек продуктларны агызыр өчен эшләнгән тишек, авыз, юллык)
эвдемонизм (сущ.)(м) мн. нет, филос. эвдемонизм (кешенең яшәү максаты шәхси бәхеткә омтылу дип өйрәтүче идеалистик тәгълимат)
Татарско-русский словарь:
аңлау (гл.)(перех.) 1. в разн. знач. понимать/понять (задачу, причину, объяснение учителя, трудного подростка); познавать/познать (цену здоровья, душу, намерение человека); постигать/постигнуть, постичь (тайну чего, запутанную схему, сложную систему); улавливать/уловить (связь(межд.) событиями, тонкость политики, главную мысль книги); схватывать/схватить, ухватывать/ухватить (быстро, медленно); сознавать/сознать (свой долг, правоту, свои недостатки, обречённость кого, чего), осознавать (величие планов, уместность требований, важность инициативы, ответственность, риск, опасность, свою вину); разбираться/разобраться (в программе, уставе, условиях), осмысливать, осмыслять/ осмыслить (увиденное, услышанное, прочитанное, всё происходящее, историю); истолковывать/истолковать, воспринимать/ воспринять || понимание, познание, постижение, уразумение, разумение, уяснение (себе), улавливание, схватывание, ухватывание, сознание, осмысление, осмысливание, истолковывание, восприятие; күренешнең асылын ~ау понять (познать, осмыслить) суть явления; максатыңны ачык ~ау чётко осознавать свою цель; минем ~вымча по моему разумению (уразумению); теләсәң ничек ~а понимай (истолкуй, воспринимай) как хочешь; тормышны сәнгатьчә ~ау художественное восприятие жизни; ярты сүздән ~ау понимать (схватывать) с полуслова; үз акылың белән ~ау своим умом постичь 2. принимать/принять за (как) что, воспринимать (вопринять, понимать/понять, истолковывать/истолковать) как что 3. в знач.(нареч.) аңлап 1) сознательно, осмысленно, осознанно (выбрать профессию, совершить поступок, пойти на риск), разумно, толково, с толком (принимать решения, заниматься каким-л. делом); отдавая себе отчёт в чём 2) с пониманием (относиться к человеку в определённых обстоятельствах, приступать к разрешению конфликта), понимающе
ахыргача (нареч.) см. азаккача ахыргы (прил.) 1. последний (день месяца, ряд в театре, страница книги, строчка письма); см. тж. азаккы1 2. последний, конечный (пункт маршрута, остановка трамвая); концевой; ~ максат конечная цель; ~ тизлек физ. предельная скорость; поездның ~ вагоны последний вагон поезда 3. в. знач.(сущ.) ахыргысы последнее; бусы-~сы, башка юк это-последнее, больше нет
бер (числ.) колич. 1. 1) один, одна, одно; бергә берне кушу к одному прибавить один; бер миллион один миллион; йөздән бер одна сотая, сотая часть, один из сотни; җиде кат үлчә, бер кат кис (посл.) семь раз отмерь, один раз отрежь; язның бер көне ел туйдыра (посл.) (один) день весенний целый год кормит 2) название цифры 1-единица 2. употр. для передачи выделительного значения один-единственный; икесенә бер бала на двоих один (единственный) ребёнок; бер ул гына риза булмады он один-единственный не согласился; өйдә мин берүзем 3. в сочет. с некоторыми глаголами выраж. однократность действия: однажды, как-то, один раз; бер бардык бит инде один раз уже съездили; мин аны узган атнада бер очраткан идем я его однажды встречал на прошлой неделе; бу мәсьәләне бер чишкән идек бит эту задачу мы как-то (один раз) уже решали 4. в знач.(прил.) самый ... ; несравненный (не имеющий себе равных); ул авылда бер матур кыз она самая красивая девушка в деревне; эштә дә, акылы ягыннан да тирә-якта бер иде ул он был несравненным во всей округе и по деловым качествам, и по уму 5. в знач.(прил.) 1) одинаковый; один и тот же; бер урында тору стоять на одном месте; бер партада утыру сидеть за одной партой 2) единый; күктә бер болыт әсәре юк ни единого облачка на небе; урамда бер җан әсәре юк на улице ни единой души 3) единый, общий, одинаковый; бер фикер единое мнение; одинаковое мнение; бер максат общая цель; барыбызда да бер теләк у всех одинаковое желание 6. в знач.(прил.) целый, полный; бер йорт бала-чага полная изба детей; бер йөк азык-төлек полный (целый) воз продуктов; бер сәгать көттек ждали целый час 7. в знач.(прил.) в сочетании с именами образует сложное(сущ.)(прил.) и(нареч.) и переводится компонентом одно; бер авыздан единогласно; бер күзле одноглазый; бер пәрдәле одноактный 8. в знач.(прил.) весь, всё, целиком, полностью (целиком и полностью); бер басуны утап чыктым прополол всё поле; прополол поле целиком и полностью 9. в знач.(нареч.) когда-нибудь, со временем, рано или поздно (какое-л. время, относящееся к неопределённому времени); китсәң китәрсең инде, бер кайтырсың әле ну что ж, уезжай, когда-нибудь вернёшься; бер сагынырсың әле рано или поздно соскучишься (заскучаешь) 10. в знач.(прил.) одинаковый, такой же, то же (самое), что... ; одно и то же; бер өлгедә одинаковой формы, одинакового покроя; сүзлек төзү-таш кисү белән бер составление словаря-то же (самое), что резать камни; җир-ул һәркайда да бер түгел земля-она не везде одинаковая 11. в знач.(прил.) 1) (первый из названных одинаковых, сходных предметов, явлений) один (одного, одной, одному и т. п.); бер аякны икенчесенә кую положить одну ногу на другую; бер кул белән күтәрерлек түгел одной рукой не поднять; бер бүлмәдән икенче бүлмәгә чыгу выйти из одной комнаты в другую 2) разг. в сочетаниях бер-берсенә, берсе берсенә один другому, один на другого; берсе берсенә кул бирми один другому руки не подаёт; бер-берсенә гаеп тагалар один другого обвиняет; один на другого (друг на друга) вину сваливает 12. в знач. местоим. неопр. какой-то, один, некий, некоторый; бер елны в каком-то году; Вәли атлы бер кеше некий человек по имени Вали; бер хәл булган, ахры стряслось, видимо, что-то; өстәл артында бер хатын утыра за столом сидит какая-то женщина; бер галим әйткән один учёный сказал 13. в знач. разделит.-перечислит. союза то... , то; ялкын бер көчәя, бер сүрелә пламя то усиливается, то затихает; кыз бер шатлана, бер җылый девушка то радуется, то плачет; көннәр ~ аяза, ~ бозыла погода то проясняется, то портится 14. 1) в сочет. с(числ.) колич. примерно, приблизительно, около; ~ илле китап булыр будет примерно пятьдесят книг 2) какой-нибудь, не больше, около, примерно; ~ биш минут та үтмәде прошло не больше пяти минут; бер ун метр җитә достаточно каких-нибудь десяти метров 15. при отрицательной форме(гл.) совсем, совершенно, абсолютно, ни; бер (дә) көтмәгән җирдән совершенно неожиданно; бу карт ул турыда бернәрсә белми (этот) старик об этом абсолютно ничего не знает; бер тиен дә алмадым нисколько (ни копейки) не взял 16. 1) употр. для усиления ограничительного значения в конструкциях с частицей гына только, исключительно, лишь; бу китапны бер син генә яратмыйсың эту книгу только ты не любишь; бу мәсьәләне бер ул гына чишә алыр эту задачу лишь он сможет решить; ул бер сине генә тыңлый он слушает только тебя 2) в конструкциях с причастием на-ган всякий, каждый; очраган бер всякий встречный; әйткән бер сүз всякое высказанное слово, любое слово 17. в знач. частицы 1) нисколько, ничуть, никак, совершенно, вовсе; бер шикләнерлек сәбәп юк совершенно нет причины сомневаться 2) никакой, совсем, совершенно, вовсе; бер тавыш та ишетелми никаких звуков не слышно; бер браксыз эшлибез работаем совершенно без брака 18. разг. в знач. частицы как-нибудь, разок; шәһәрдә йөреп кайтыйк әле бер давай как-нибудь прогуляемся по городу; давай съездим-ка разок в город; җырлап утырырбыз әле бер посидим попоём как-нибудь 19. в знач. усл. союза если, раз, коли, когда; бер башлагач... раз взялся; если уж начал; ул бер алынса, тиз эшли если он возьмётся, сделает быстро; бер яхшылап уйласаң... если подумать хорошенько... ; бер килгәнсең икән... коли пришёл 20. с частицей-дә в отрицательных конструкциях нисколько, ничуть, совсем, совершенно; бер дә гаҗәп түгел ничуть не удивительно; бер дә курыкмыйм нисколько не боюсь; мәкалә бер дә кызыклы түгел статья совершенно не интересна 21. в знач.(сущ.) разг. (один) год; балага бер тулды инде ребёнку уже исполнился (один) год; бердә яслегә бирдек годовалого отдали в ясли; когда исполнился (один) год, отдали в ясли. 22. в знач.(сущ.) разг. 1) (один) час; час; (сәгать) бер булды инде время уже (один) час; уже час (ночи); көндезге (сәгать) бер (один) час дня; тринадцать часов; төнге (сәгать) бер час ночи 2) берләр около (одного) часа; примерно (один) час; берләрдә ятабыз ложимся около часа; ложимся примерно в час
билгеләнү (гл.) вовзр.- страд. от билгеләү 1. назначаться, намечаться (заранее), устанавливаться (сроки чего-л.); җыелыш дүшәмбегә ~ә собрание назначается на понедельник; эшне төгәлләү срогы ай башына ~гән срок завершения работы намечен на начало месяца 2. определяться, назначаться, устанавливаться (размер, цена, состав чего-л.); максат дөрес ~гән цена определена правильно 3. назначаться, предназначаться, отводить для какой-л. цели; аланнар печәнлек итеп ~гән луга предназначены под сенокос; бер бүлмә яшьләр өчен ~гән одна комната отведена для молодых 4. назначаться; эшкә ~ү назначаться на работу; авыл хуҗалыгы эшенә ~ү назначаться на селькохозяйственные работы 5. устар. предопределяться; язмыш (Алла) тарафыннан ~ү предопределяться судьбою (Богом)
вөҗүд (сущ.) книжн. 1. тело, туловище; корпус; стан; комплекция; үзенең бөтен ~ендә ниндидер киеренкелек сизде он почувствовал во всём теле какую-то напряжённость 2. существование, бытие; жизнь; существо; барлык ~ем белән аны яратмыйм я не люблю его всем своим существом; элеккедәй пакьләп ~емне, Кояш, нурыңны чәч! Солнце, свети и облагораживай, как раньше, мою жизнь! 3. дух, душа, настроение, душевное состояние; максатым-сезгә бөтен ~ем белән бирелгән булу моя цель-всей душой быть преданным вам
гамәл (сущ.) 1. 1) поступки, деятельность; дело, занятие; действие; аталар әмәле белән балалар ~е бәрелешү борьба(межд.) идеями отцов и делами их детей; максатка юнәлтелгән ~ләр целенаправленные действия 2) книжн. средство, способ, возможность; бу тылсымнан котылырга ~ бармы? есть ли способ избавиться от этих чар? 2. практика; гыйлем вә ~ теория и практика; ~дә эшләп карау применять на практике; ~сез гыйлем-җансыз тән (посл.) знание (теория) без практики-тело без души 3. состояние дела; работа; ~ләре шәптән булмаган кешеләр люди, у которых дела неважные 4. мат. действие; арифметиканың дүрт ~е четыре действия арифметики; кушу ~е действие сложения 5. рел. молитва, богослужение; действия, дела, предписываемые шариатом; биш ~ен калдырмый молится (регулярно) пять раз (букв. ни одной молитвы из пяти не пропускает); зәкать-фарыз ~дер закят-обязательное дело (по шариату)
гая (сущ.) книжн. 1. конец; край, предел; максатларының гаясе предел желаний; бәхет-рәхәтнең гаясенә җитү дойти до предела счастья; хәерчелекнең гаясендә булу быть на грани нищеты; быть крайне бедным; гомернең гаясе конец жизни, последние дни жизни 2. 1) цель; стремление, желание, намерение; мөкатдәс гая священная цель; гаяләр берлеге общность цели, стремления; гаягә ирешү достичь цели 2) идея, веяние; яңа гаяләр новые веяния
гомумилек (сущ.) 1. общность; всеобщность; единство; 2. см. тж. уртаклык; тел ~ге общность языка; карашларның ~ге единство (общность) взглядов; максатлар ~ге общность цели
гыйбарәт книжн. 1. (предик. сл.) состоит в чём-л., заключается, кроется, выражается в чём-л.; сводится к чему-л.; бу эштә сезнең катнашыгыз нидән ~? в чём выражается ваше участие в этом деле?; максат түбәндәгеләрдән ~... цель заключается в следующем... 2. (прил.) состоящий, составленный из чего-л.; заключающийся, содержащийся в чём-л.; унике кешедән ~ төркем группа, состоящая из двенадцати человек
ерак (нареч.) прям., перен. далеко; алар бездән ~ торалар они живут далеко от нас; әле көзгә бик ~ до осени ещё очень далеко; миңа аның кебек булырга ~ шул мне ещё далеко до него; әкрен барсаң, ~ китәрсең ( погов. ) тише едешь, дальше будешь ||(прил.) 1. в разн. знач. далёкий, дальний, отдалённый; ~ юл далёкий (дальний) путь; ~ максат далёкая цель; ~ күршеләр дальние соседи; ~ авылда яшәү жить в отдалённой деревне; ~ тарих битләре далёкие страницы истории; ~ яшьлек еллары годы далёкой (отдалённой) юности; ~ космик элемтә үзәге центр дальней космической связи; ~ киләчәккә карап с прицелом на отдалённое будущее 2. чужедальних народно- поэт. ; дальний, далёкий (край); ~ илләрдә в чужедальних странах 3. дальний; дальне-; ~ Көнчыгыш Дальний Восток; дөнья әйләнә ~ сәяхәткә чыгу отправиться в дальнее кругосветное плавание (путешествие); ~ көнчыгыштагы дальневосточный; ~ көнчыгыш районнары дальневосточные районы 4. прям., перен. отдалённый, дальний; глубокий; глубинный, захолустный; ~ Себергә китү поехать в глубинную Сибирь; ~ тыл глубокий (далёкий, отдалённый) тыл; ~ тарих глубокая старина; ~ районнарны йөреп чыгу объездить дальние районы 5. спорт. длинный; ~ арага йөгерү ярышлары соревнования по бегу на длинные дистанции 6. перен. отдалённый, дальний; ~ охшашлык отдалённое сходство; ~ туганнар (кардәшләр) дальние родственники 7. перен. чуждый, далёкий кому-л., чему-л.; далёк от кого-л., чего-л. (от писательского круга, литературного мира, искусства и т. п.); фәннән ~ булу быть далёким от науки 8. в функ. сказ. далёк (от какой-л. мысли); ул ашыгыч нәтиҗә ясаудан ~ иде он был далёк от поспешного вывода 9. перен. маловероятный, сомнительный
ирештерү I(перех.) 1. доводить/довести; доносить/донести; сообщать/сообщить, извещать/известить, оповещать/оповестить; передавать/передать (привет, новость, радостную весть и т. п.); сүз ~ү передавать сплетни; распустить слухи; хәбәрне барысына да ~ергә довести сообщение до каждого 2. приводить/привести к чему-л.; доводить/довести до чего-л.; камилеккә ~ү довести до совершенства; максат куеп эшләү моратка ~ә целенаправленная работа помогает добиться желаемого результата 3. книжн. приводить/привести к чему-л. подвергать/подвергнуть чему-л.; кончаться каким-л. образом; бу яхшыга ~мәс (китермәс) это не приведёт к хорошему
комсыз (прил.) 1. жадный, ненасытный, алчный, корыстный, корыстолюбивый || корыстолюбец, стяжатель; жадина, жадюга прост. ; акчага ~ жадный к деньгам; ~ тар максатлар узкие корыстолюбивые цели; ~ күзләр алчные глаза; ~ның капчыгы төпсез ( погов. ) у ненасытного мешок без дна; кырык кеше бер якка, ~ кеше үз якка (посл.) сорок человек в одну сторону, корыстный человек в свою сторону 2. жадный, ненасытный, прожорливый, обжорливый (в еде) || обжора; ~ның үзе туйса да, күзе туймас (посл.) у жадного глаза завидущие 3. жадный, скупой, прижимистый, скаредный || скупец, скряга, жмот прост. ; ~га бирмә дә, алма да ( погов. ) скупому не давай и от скупого не бери (т. е. не имей дело со скупым человеком) 4. перен. жадный, пристрастный; эшкә ~ жадный к работе; белемгә ~ жадный к знаниям
күпмаксатлы (прил.) многоцелевой
максат (сущ.) 1. цель, замысел, намерение; ~ка омтылу стремиться к (намеченной) цели 2. смысл; тормышның (яшәүнең) ~ы смысл жизни 3. в знач.(послелог) а максатыннан, максатларында, максатында в целях, с целью, для того чтобы, чтобы; эш шартларын яхшырту ~ыннан в целях улучшения условий работы
максат җөмлә (сущ.) лингв. придаточное предложение цели
максат хәле (сущ.) лингв. обстоятельство цели
максатлы (прил.) целевой; целенаправленный, целеустремлённый
максатлылык (сущ.) целеустремлённость; целенаправленность
максатсыз (прил.) бесцельный; ~ тормыш бесцельная жизнь ||(нареч.) бесцельно, без цели; ~ эшләү работать бесцельно
максатча (нареч.) целенаправленно, целесообразно; ~ эш итү действовать целенаправленно ||(прил.) целенаправленный, целесообразный; мәсьәләнең ~ куелышы целенаправленная постановка вопроса
максатчалык (сущ.) целенаправленность, целесообразность
максатчан (прил.) 1. целеустремлённый, целенаправленный; ~ характер целеустремлённый характер; ~ эшчәнлек целенаправленная деятельность 2. целесообразный; ~ планлаштыру целесообразное планирование 3. спец. целевой; ~ кабул итү целевой приём
максатчанлык (сущ.) целеустремлённость
максуд (сущ.) книжн. см. максат максут (сущ.) книжн. см. максат максым (сущ.) брага, домашнее пиво (без хмеля)
менә (мест.) указ. вот, во прост. ; ~ сез сораган кеше вот человек, которого вы спрашивали ||(част.) 1. усил. 1) употр. для усиления, подчёркивания значения последующего или предыдущего слова вот; ~ килеп тә җиттек вот и приехали 2) употр. с указ. и относит. мест., а также с(нареч.) места, времени и т. п. для уточнения и усиления их значения вот, вон; ~ шундый хәлләр вот такие дела 3) употр. для привлечения внимания собеседника к чему-л. вот; ~ төсле телевизор алдык вот купили цветной телевизор 4) разг. преимущ. постпозитивно выражает предостережение или угрозу вот (ну) погоди; вот (ну) смотри; әниеңә әйтим әле ~ вот погоди, скажу-ка твоей маме 5) употр. в восклиц. предл. для усиления эмоциональной окрашенности вот; ~ шатланырлар инде балалар! вот обрадуются дети! 6) употр. в знач. связки при именном сказуемом вот; тынычлык сагында уяу булу-~ безнең максатыбыз быть бдительными на страже мира-вот наша цель 2. усил. уж; шундый сагындым, шундый сагындым ~ үзеңне! уж так соскучился, так соскучился по тебе! 3. усил. даже; карарга куркыныч ~ смотреть даже страшно 4. огранич. так, например: хотя бы; ~ тәртип мәсьәләсен генә алып карыйк так, например, возьмём вопрос о дисциплине 5. утверд. (обычно в повторной ф.) вот-вот; именно так; ~, ~, бик дөрес әйтәсең вот-вот, очень правильно говоришь 6. в знач.(нареч.) (чаще в ф. повтора) вот-вот, ещё немного и ..., вот сейчас; менә-менә яңгыр яварга тора вот-вот дождь начнётся; ещё немного и дождь пойдёт 7. перен. , разг. , употр. при нанесении побоев или порицании вот тебе! ~ күп сөйләнеп торсаң вот тебе за твою лишнюю болтовню 8. перен. см. менә&сиңа&кирәк&булса ; ~ үпкәләде дә инде вот те на, уже и обиделась 9. (межд.) во!, вот!
омтылышлылык (сущ.) 1. стремительность, порывистость 2. устремлённость; максатка ~ целеустремлённость
үзмаксат (сущ.) книжн. самоцель
чиләнү (гл.)(неперех.) 1. натираться/натереться (до крови); атның муены камыт тиюдән ~гән шея лошади натёрлась хомутом 2. диал. преть, сопреть 3. перен. разг. мучиться, терзаться, изводиться, маяться, мытариться; бу максатка ирешкәнче, җиде-сигез ел ~ергә кирәк әле чтоб добиться этой цели, нужно ещё семь-восемь лет мучиться
югары (нареч.) 1. вверх; ~ менү подниматься вверх; балыклар ~ үрли рыбы поднимаются вверх (по течению); сакалын ~ тырпайту выставить бороду вверх 2. ввысь; ~ күтәрелү подниматься ввысь ( перен. возвышаться/возвыситься) 3. верхом, поверху; кошлар бүген ~ оча сегодня птицы летят верхом (высоко) 4. 1) выше (о числах); егермедән ~ саннар числа выше двадцати 2) старше (о поколениях); җиде буын ~ старше на семь поколений 5. выше (в определённом отношении); аң ягыннан ~ тору стоять высоко (относительно кого), выше по уровню сознания; бөек кешеләрнең максаты шәхси мәнфәгатьләрдән ~ цели великих людей выше личных интересов ||(прил.) 1. верхний (в абстрагированных знач.); ~ агым верхнее течение 2. верховный; ~ хакимият верховная власть; ~ совет Верховный совет; ~ командалык (командачылык) верховное командование 3. высший в знач. 1) главный, основной (о законе, правиле, идее) 2) совершенный, достигший совершенства (об искусстве); наиболее сложный; ~ математика высшая математика; ~ пилотаж высший пилотаж; нерв эшчәнлегенең ~ тибы высший тип нервной деятельности; ~ осталык (квалификация, класс) высшее мастерство (квалификация, класс) 3) высший, господствующий; җәмгыятьнең ~ катламы высший слой общества 4. высший в знач. 1) диал. высокорасположенный; см. югаргы(югарыгы) 2) диал. обладающий значительной высотой, вышиной; см. биек3) достигший большого развития; намного превосходящий средний уровень; ~ бәя высокая цена; ~ күрсәткечләр высокие показатели; ~ дәрәҗәдә в высокой степени 4) уважаемый, ценный; достигший совершенства; возвышенный; торжественный; ~ хисләр высокие чувства 5) престижный; ~ бүләк высокая награда; ~ титул высокий титул; ~ дәрәҗә высокий чин 6) в составе устойчивых сочет. с(прил.) на-лы/-ле: высоко-, (изредка) выше-: ~ вольтлы высоковольтный; ~ культуралы высококультурный; ~ сыйфатлы высококачественный; ~ җитештерүчәнлекле высокопроизводительный (труд)
юл (сущ.) 1. дорога, дорожка; путь || дорожный, путевой; юлда булу быть в пути; туры юл прямая дорога; чана юлы санный путь; юл салу проложить дорогу; юл язмалары путевые заметки; юл билгеләре дорожные знаки; юл хезмәте дорожная служба 2. путь; трасса; аралашу юллары пути сообщения; һава юлы воздушный путь; воздушная трасса; су юлы водный путь 3. путь, дорога (в знач. маршрут, направление); юл югалту потерять направление; юлны белү знать маршрут 4. 1) проход, выход; агар су юлын табар (посл.) текучая вода найдёт себе выход 2) жила; ход (в чём-л.) 5. полоса, полоска, линия, след и т. п.; чаңгы юлы лыжный след, след лыж; яшен юлы след молнии; келәмдәге сары юл жёлтая полоска на ковре 6. строка (в шитье и на письме); шигырь юлы строка (строчка) стихотворения, стихотворная строка; һәр биттә илле юл на каждой странице-пятьдесят строк 7. 1) путь, расстояние; переход определённой длительности; ике көнлек юл путь в два дня; ерак юл далёкий путь; якын юл близкий путь; юл азагы-юл башы (посл.) конец пути-(это) начало пути (пойдёшь, значит дойдёшь) 2) дорога, путь, поездка, хождение (рассматриваемое как дело, преодоление трудностей); юлга азык провиант на дорогу; авыр юлдан соң после тяжёлой дороги (поездки, хождения) 8. 1) перен. путь, направление деятельности; тормыш юлында на жизненном пути; максатлы юл целеустремлённый путь; үсешнең катлаулы юлы сложный путь развития 2) дурной, (скользкий) путь, кривая дорожка; начар юлга басу вступить на дурной путь 9. перен. путь, способ действия; средство к достижению цели; теләгең көчле булса, юлы табыла если сильно хочешь-найдёшь средство к достижению цели; төрле юллар белән разными путями 10. книжн. счастье; счастливая судьба; улы барның юлы бар (посл.) у кого есть сын-у того счастливая судьба
Тәсадеф