Русско-татарский словарь:
аистник (сущ.)(м) бот. көтүче инәсе (үсемлек)
аркадский (прил.)Аркадия ...-ы; аркадский пастушок Аркадия көтүчесе (идиллик поэзиядә гамьсез, рәхәт яшәүче кеше)
буколика (сущ.)(ж) лит. буколика (көтүчеләр һәм авыл тормышын табигать чолганышында идеаллаштырып бирә торган әдәбият)
ковбой (сущ.)(м)ковбой (Төньяк Америкада атлы көтүче)
ослятник (сущ.)(м) устар. ишәк көтүчесе
отарщик (сущ.)(м)сарык көтүчесе
отпасти (гл.) 1. (кончить пастьбу) көтү, көтеп туктау, (көтү) көтүдән туктау; отпасти скот мал көтүдән туктау; 2. көтүчелектән чыгу, көтүчелекне ташлау
пастораль (сущ.)(ж)пастораль (14-18 йөзләрдә Европа әдәбиятында көтүчеләр тормышын идеаллаштырып язылган драматик яки музыкаль әсәр)
пастух (сущ.)(м)көтүче
пастушеский (прил.)көтүче[ләр] …ы; пастушеский рожок көтүче быргысы
пастуший (прил.)көтүче[ләр] …ы пастушья сумка бот. көтүче сумкасы
пастушка (сущ.)(ж)көтүче хатын (кыз)
пастушок (сущ.)(м)яшь көтүче, көтүче малай
пастырь (сущ.)(м) 1. уст. поэт. (пастух) көтүче 2. рел. (священник) пастырь, мәхәллә башлыгы
под (подо=, подъ=)(прист.) 1. фигыль ясаганда кулланылып, түбәндәге чаралар ярдәмендә бирелә; 1) астына дигән рәвеш ярдәмендә, мәс. подложить астына салу; подставить астына кую; подстелить астына җәю; подклеить астына ябыштыру; 2) янына дигән рәвеш ярдәмендә, мәс. подбежать янына йөгереп килү; подползти янына үрмәләп килү; подвести янына алып килү; 3) өстәп дигән хәл фигыль ярдәмендә, мәс. подлить өстәп кою; подкачать өстәп суырту; подсыпать өстәп сибү; 4) бераз дигән рәвеш ярдәмендә, мәс. подгнить бераз черү; подлечиться бераз дәвалану; подмокнуть бераз юешләнү; 5) төшү дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. подвинтить бора төшү; подсластить тәмлеләндерә төшү; подкрутить бөтерә төшү; 6) астыртын дигән рәвеш ярдәмендә, мәс. подговорить астыртын котырту; подслушать астыртын тыңлап ишетү; подсмотреть астыртын карап күреп алу; подсказать астыртын әйтү; 7) кушылып дигән хәл фигыль ярдәмендә, мәс. подпеть кушылып җырлау; подыграть кушылып уйнау; 8) җибәрү дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. подбросить чөеп җибәрү; подхватить күтәреп җибәрү; подморозить суытып җибәрү; 9) кайбер пристовкалы фигыльләрнең бары төп фигылен генә тәрҗемә итү юлы белән, мәс. подготовить хәзерләү; подмести себерү; подогреть җылыту 2. исем һәм сыйфат ясаганда кулланылып, түбәндәге чаралар ярдәмендә тәрҗемә ителә; 1) астындагы дигән сыйфат ярдәмендә, мәс. поджелудочный ашказаны астындагы; подстрочный юл астындагы; подкожный тире астындагы; 2) янындагы дигән сыйфат ярдәмендә, мәс. подмосковный Мәскәү янындагы; подгородный шәһәр янындагы; 3) кече дигән сыйфат ярдәмендә, мәс. подкласс кече класс; подстанция кече станция 4) ярдәмчесе дигән исем ярдәмендә, мәс. подмастерье мастер ярдәмчесе; подпасок көтүче ярдәмчесе; 5) исем ясагыч …ча кушымчасы ярдәмендә, мәс. подгруппа төркемчә; подотдел бүлекчә; подвид төрчә
подпасок (сущ.)(м)көтүче ярдәмчесе, көтүче малай
приход (сущ.)(м) 1. см. прийти1, 2; 2. бухг. керем, приход; приход и расход керем һәм чыгым 3. церк. приход, мәхәллә; каков поп, таков и приход посл. көтүче нинди, көтүе дә шундый; мулласына күрә мәхәлләсе
пропасти (гл.) 1. (берникадәр вакыт) көтү көтү, көтү көтеп (берникадәр вакытны) үткәрү; пропасти стадо до самых заморозков көтүне көзге кырау төшкәнче көтү; 2. обл. көтү көткәндә югалту; пастУХ пропас овцу көтүче көтү көткәндә бер сарыкны югалткан
простеречь (гл.) 1. (берникадәр вакыт) саклау, саклап (берникадәр вакыт) үткәрү; саклап тору, саклап чыгу, каравыллап тору, каравыллап чыгу; мальчики всю ночь простерегли лошадей малайлар төн буе атлар саклап чыктылар; 2. обл. неодобр. авыз ачып калу, коры калу, колак кагу, югалту; уснул пастух и простерег половину стада көтүче йоклап киткән дә ярты көтүеннән коры калган (ярты көтүен югалткан)
рожок (сущ.)(м) 1. ( мн. рожки) уменьш. от рог 1; 2. ( мн. рожки) мөгез быргы, быргы; пастуший рожок көтүче быргысы 3. ( мн. рожки) (для кормления). бала имезү шешәсе, имезлекле шешә 4. ( мн. рожки) калакча (аяк киеме кигәндә кулланыла) 5. только мн. рожки (макаронные изделия) рожки остались рожки да ножки бернәрсе калмады, шымытыр
свинопас (сущ.)(м) уст. дуңгыз (чучка) көтүчесе
табунщик (сущ.)(м)ат көтүчесе, елкычы
чабан (сущ.)(м)чабан, сарыклар көтүче; колхозные чабаны колхоз чабаннары
Татарско-русский словарь:
быргы (сущ.) 1. труба, горн 2. рожок; дудка; көтүче ~сы рожок пастуха; ~ уйнаучы, ~ кычкыртучы см. быргычы быргы агачы (сущ.) бот. дерево путешественников
дуңгыз көтүчесе (сущ.) с.-х. свинопас
йөрү (гл.)(неперех.) 1. 1) в разн. знач. (о человеке и животных) ходить, двигаться, шагать || ход, хождение, ходьба, движение (пешком, быстро, на цыпочках, через лес, по домам, взад и вперёд и т. п.); аяк ~үләреннән тану узнать по походке (по поступи); аяклар ~мәс булды ноги отказались ходить; ~гән таш шомара, яткан таш мүкләнә (посл.) под лежачий камень вода не течёт; эт өрер, бүре ~ер (посл.) собака лает, ветер носит (букв. собака лает, волк ходит) 2) ходить куда, к кому; бывать у кого; посещать кого, что; авыру янына ~ү ходить к больному; бывать у больного; посещать больного; күргәзмәгә ~ү ходить на выставку; посещать выставку; бывать на выставке; музыка түгәрәгенә ~ү ходить в музыкальный кружок; посещать музыкальный кружок 3) ходить куда, с какой целью; ауга ~ү ходить на охоту; гөмбәгә ~ү ходить за грибами; кунакка ~ү ходить в гости 4) ходить, двигаться; малае инде зур, ~и сын уже большой, ходит 5) ходить; бегать, кататься || ходьба, бег, катание; чаңгыда ~ү ходить на лыжах; тимераякта ~ү бегать (бег) на коньках 6) ходить, двигаться как (о ногах, руках, пальцах); куллары, бармаклары бик җитез ~и руки, пальцы (его) двигаются очень быстро 7) ходить, бегать за кем, чем; доктор артыннан ~ү ходить за доктором 8) в разн. знач. ходить, бывать/быть где, среди кого, чего, около кого-чего, сугышта ~ү быть на войне; кешеләр арасында ~ү ходить (бывать) среди людей; үзәнлектә яңгыр еш ~и в долине часто бывают дожди 9) ходить в чём, как (в пальто, в длинном платье, с длинными волосами, босиком) 10) ходить, быть (в каком-л. состоянии, настроении); күңелсез ~ү ходить мрачным; һаман өйләнмичә ~и всё ещё ходит холостым 11) ходить; бродить, болтаться, шататься, шляться, слоняться; эшсез ~ү слоняться без дела; читтә ~ү бродить в чужих краях 12) ходить, пастись; аланлыкта сыерлар көтүе ~и на поляне пасётся стадо коров 2. пройтись, гулять, прогуливаться/прогуляться || прогулка (по лесу, по городу, в саду); паркта ~ү пройтись по парку 3. о средствах передвижения 1) ходить, курсировать || движение, курсирование; Казан белән Арча арасында электричка ~и(межд.) Казанью и А~рском ходит (курсирует) электричка (электропоезд); кичен автобуслар сирәк ~и вечером автобусы ходят редко; трамвайлар ~үдән туктады движение трамваев прекратилось 2) ездить || езда куда, на чём; шәһәргә еш ~ү часто ездить в город; эшкә троллейбуста ~ү ездить на работу на троллейбусе; атта ~ү ездить на лошади; езда верхом; күп ~гән күп күргән ( погов. ) кто много ездил, тот много видел 3) ездить как, на чём; атта (велосипедта, мотоциклда һ. б.); оста ~ү отлично ездить верхом (на велосипеде, мотоцикле и т. п.) 4. о перемещении по воде: 1) ходить, плавать, курсировать (о судах, подводных лодках и т. п.); күлдә көймәләр, кечкенә катерлар ~и на озере курсируют лодки, маленькие катера 2) ходить, плавать кем, на чём; пароходта өч ел боцман булып ~дем три года ходил на пароходе боцманом 5. о перемещении по воздуху: ходить, летать (о самолётах, вертолётах, космических кораблях); Бигешкә самолетлар бик еш ~и в Бегишево самолёты летают очень часто 6. ездить, кататься на чём (на мотоцикле, машине, лодке, лошади и т. п.); көн буе велосипедта ~дек целый день катались (ездили) на велосипеде 7. ходить, пойти без доп. , с доп. чем, с чего; делать (сделать) ход || ход (в игре); дүрт ~үдә мат кую ставить мат в чытыре хода; ат белән ~ү ходить (пойти) конём (с коня); сделать ход конём; король урынына даманы ~ү ходить (пойти) королём вместо дамы; сделать ход королём вместо дамы; кирпеч алтылыдан ~ү пойти (ходить) бубновой шестёркой (с бубновой шестёрки) 8. передаваться, переходить, ходить (из рук в руки, от одного к другому); кулдан кулга ~ү переходить из одних рук в другие 9. 1) рассказываться, распространяться, ходить (о слухах, молве, легендах и т. п.); аның үлеме турында төрле хәбәрләр ~де о его смерти распространялись (ходили, рассказывались) разные слухи; авылда бик күп имеш-мимешләр ~и в деревне ходят разные небылицы 2) ходить(межд.) кем ике арада өзлексез хатлар ~де(межд.) ними шла постоянная переписка 10. 1) заниматься/заняться, быть занятым чем-л. (вопросами проведения конференции, заботами о строительстве новой школы); туй үткәрү мәшәкатьләре белән ~и занят приготовлением к свадьбе 2) в знач.(сущ.) хлопоты; ~үләрем бушка китте хлопоты мои оказались напрасными 11. перен. разг. 1) дружить, гулять, ходить прост. с кем 2) ходить, ухаживать; приударять/приударить; кызлар артыннан йөрергә ярату любить ухаживать за девушками 3) ходить, вертеться, околачиваться прост. где, около кого-чего; базарда ~ергә ярату любить ходить по базару 12. с(сущ.) в(мест.) вр. 1) быть, ходить кем., каким; алдынгылар рәтендә (алдынгы булып) ~ү ходить в передовых; геройлыкта ~ү ходить героем (в героях); хәерчелектә ~ү быть нищим (в нищих) 2) ходить, работать; служить; солдатта ~ү служить в солдатах; ялчылыкта (көнлектә, көтүчелектә һ.б.) ~ү ходить в работниках (в подёнщиках, пастухах и т. п.); бригадирлыкта ~ү работать бригадиром 3) в знач. сочет. с деепр. ф.(гл.) булу быть, работать кем; салда койрыкчы булып ~ү быть рулевым на плоту 13. в сочетании со словом дип 1) считать каким (умным, счастливым, везучим, хорошим товарищем и т. п.); мәсьәлә ачыкланган дип ~ү считать вопрос выясненным; мине бик бәхетле кеше дип ~иләр меня считают очень счастливым человеком 2) думать, что...; шәһәргә үзем барырга дип ~гән идем думал, что в город поеду сам; күрешербез дип ~гән идек думали, что встретимся 14. в сочет. с(гл.) на-ырга/-ергә,-рга/-ргә намереваться, собираться (поехать учиться, устроиться на работу, построить дом и т. п.); өйләнергә ~ү собираться жениться; сәяхәткә чыгып китәргә ~и намеревается отправиться в путешествие 15. ходить в чём, носить что; күлмәкчән ~ү ходить в одной рубашке; эшләпәдән ~ү носить шляпу; киез итектән ~ү ходить в валенках; кара күзлек киеп ~ү носить чёрные очки; ходить в чёрных очках 16. перен. 1) вести себя как; хәзер ул әйбәт ~и, тәртипле теперь он ведёт себя хорошо, дисциплинирован 2) в знач.(сущ.) поступки, похождения; без синең болай ~үеңнән риза түгел мы не одобряем твои такие поступки; бу ~үләрең яхшыга алып бармас эти твои похождения не приведут к хорошему 17. перен. поступать/поступить, действовать как; кеше сүзе белән ~ү действовать по чужому наущению; һәр эштә син безнеңчә ~ в каждом деле ты поступай (действуй) как мы; кеше сүзен тыңла, үзеңчә ~ ( погов. ) слушай советы других, поступай по-своему 18. перен. 1) ходить, быть в обращении (о деньгах); элеккеге бер сум хәзер ун тиенгә ~и прежний рубль сейчас равен десяти копейкам 2) ходить, действовать, быть в силе (о законах, приказах и т. п.); хәзер монда иске фәрманнар ~ми здесь сейчас старые приказы не действуют (не в силе)
капка (сущ.) 1. ворота; завод ~сы заводские ворота; читән ~ плетнёвые ворота; олы ~ большие (выездные) ворота; кечкенә (ян) ~ калитка; кала (урыс) ~ тесовые ворота (букв. русские ворота, городские ворота) 2. перен. разг. хозяйство; ~ исәбеннән көтүчегә түләү платить пастуху подворно
кәҗә кузгалагы (сущ.) бот. см. көтүче&кубызы
көрлек (сущ.) 1. упитанность, тучность, сытость (о скоте); югары ~ктәге большой упитанности; мал ~ге көтүчедән тора ( погов. ) упитанность скота зависит от пастуха 2. жирность (о мясе) 3. плодородность, тучность (хлебных полей) 4. богатство, достаток, сытость; ~ккә түзмәсәң, хурлыкка түзәрсең ( погов. ) кто с жиру бесится, тот потерпит позор
көтүче (сущ.) пастух, чабан, табунщик; гуртовщик || пастушеский; пастуший; чабаний, чабанский; табунщицкий
көтүче кошлар (сущ.) мн. зоол. пастушковые
көтүче кубызчалар (сущ.) мн. бот. частуховые
көтүче кубызы (сущ.) бот. частуха
көтүче сумкасы (сущ.) бот. пастушья сумка (растение)
көтүче чугы (сущ.) бот. см. кош&өрәңгесе
көтүче энәсе (сущ.) бот. см. торна&үләне
көтүчелек (сущ.) пастушество
патша (сущ.) 1. монарх, царь, падишах; русский царь; артында ~ны да сүгәләр (посл.) за глаза и царя ругают; байның-ызгышы, ~ның сугышы бетмәс (посл.) у богача нет конца тяжбам, у царя-войнам; ~ каһәре кичекмәсә, алланыкы кичегер (посл.) если уж не опоздает царев гнев, то опоздает божий (о том, что царев приказ о наказании ещё не всё); ~ вәзирләрен алдыйм дисә, вәзирләр ~ны алдый (посл.) букв. хотя царь и мнит, что обманывает визирей, но обманывают его визири 2. перен. правитель; голова; главный начальник; көтүче дә көтүгә (көтүенә) ~ ( погов. ) и пастух правитель своего стада; бишкә кадәр бала-~, биштән соң-атасы ~ (посл.) букв. до пяти лет дитя-царь, после пяти-отец ему царь
саз көтүчесе (сущ.) зоол. пастушок (птица)
сазлык көтүчесе (сущ.) бот. погоныш (птица)
сарык көтүчесе (сущ.) чабан
сыйлы (прил.) 1. полный яств; ~ табын стол, полный яств 2. хлебосольный, гостеприимный; ~ хуҗа хлебосольный хозяин 3. сытый; көтүченең тормышы ~ жизнь у пастуха сытая; ~ көн сытая жизнь
түтек (сущ.) 1. свистулька 2. диал. рожок; көтүче ~ге пастуший рожок
чупан (сущ.) книжн. диал. см. көтүче чупан ястыгы (сущ.) бот. см. көя&чәчәге
шундыен диал. см. шундаен шундый (мест.) 1. указ. такой; исеме-Фрид, каян тапканнар ~ исемне? зовут его Фридом, откуда взяли такое имя? нинди матур күлмәк! Миңа да ~ны алсалар иде какое красивое платье! Купили бы и мне такое же; бездә ~ берәү бар у нас есть один такой 2. такой, таковой, следующий; быел ~ көннәр булды; иртән эретә, кичкә салкын 20 градуска җитә в этом году были такие дни; утром тает (оттепель), к вечеру мороз достигает 20 градусов; бурыч ~: бу эшне бүген бетерәбез задача такова: эту работу сегодня завершим 3. (нареч.) (~да) так, столь, столько, настолько, в такой степени, такой что…; ~ соң кайтты пришёл так поздно, столь поздно; ~ (да) яхшы китап настолько хорошая книга (что…); ~ тәҗрибәле командир такой опытный командир 4. в знач. союза в составе соотносит. сл. нинди…, шундый какой …, такой; каков, … таков; көтүче нинди, көтүе ~ ( погов. ) каков пастух, таково и стадо; мулласы нинди, мәхәлләсе ~ ( погов. ) каков поп (букв. мулла), таков и приход
электрик көтүче (сущ.) с.-х. электропастух
Тәсадеф