Русско-татарский словарь:
дело (сущ.)(с) 1. эш; дело воспитании молодежи яшьләрне тәрбияләү эше; быть без дела эшсез булу 2. кого-чего эш, бурыч; защита отечества-дело всего народа ватанны саклау-бөтен халык бурычы 3. эш, шөгыль, йомыш; ходить по делу эш артыннан йөрү 4. вакыйга, хәл, эш; дело было осенью бу хәл көзен булды 5. мәсьәлә, эш; не в том дело мәсьәлә анда түгел 6. хәл, эш; как дела? нихәл?; дела как сажа бела погов. эшләр хөрти, хәлләр шәптән түгел 7. эш, дело; подшить к делу делога тегеп кую ближе к делу мәсьәләгә якынрак килү; виданное ли дело язмаганны, гомердә булмаганны; вот это дело! менә монысы шәп!, мена монысы ярый!; в самом деле чыннан да, дөрестән дә, чынлап та; в чем дело? эш нәрсәдә?, эш нәрсәгә терәлде?, ни бар?; гиблое дело эш харап, барып чыкмаслык эш; говорить дело акыллы фикер әйтү, дөрес киңәш бирү; грешным делом гөнаһ шомлыгына каршы, ялгышлык белән; дело вкуса кемгә нәрсә ошый, кем нәрсә тели; дело в шляпе эш пеште; эш бетте, көлтә җыясы гына калды; эш барып чыкты; дело делать җитди эш белән шөгыльләнү, юк-бар белән маташмау; дело дошло (доходит) до … эш … барып җитте; дело житейское гадәти эш; дело за … эш аннан гына тора; дело идет о… сүз … турында бара; дело мастера боится погов. эш остасыннан курка; дело привычки кем нәрсәгә күнеккән; дело с концом или [и] делу конец бетте-китте, вәссәлам; дело случая очраклы хәл; дело стало за кем-чем эш … генә тора; другое (иное) дело анысы башка нәрсә, анысы башка мәсьәлә; есть такое дело! була ул!, булдырабыз аны!; за дело (наказать) тиешле, урынлы (җәза); (наградить) лаеклы (бүләк), идти (пойти) в дело эшкә ярау, куллана (файдалана) башлау; известное дело билгеле нәрсә, мәгълүм нәрсә; иметь дело с кем-чем нәрсә белән эш итү; к делу! эшкә тотыну!, эшли башлау!; между делом эш арасында; на деле эштә, практикада; на самом деле см. в&самом&деле ; не у дел эшсез; ну и дела! эшләр менә кая таба китте!, эшләр менә ничеккә китте!; первым делом беренче нәүбәттә (чиратта), әүвәле, башта; пустить (употребить) в дело эшкә ярату, эштә файдалану; то и дело һәрвакыт диярлек, өзлексез, туктаусыз; то ли дело бөтенләй башкача; это дело десятое монысы мөһим түгел, монысы әлләни түгел, анысы качмас
истинно (нареч.) 1. книж. чын, чыннан да; истинно великий человек чыннан да бөек кеше; 2. в знач. ввод. сл. дөрестән дә, чыннан да; истинно, у нас осенью без галош нельзя чыннан да, көзен бездә галошсыз (йөрү) мөмкин түгел
осенью (нареч.)көз көне, көзен, көзлектә
Татарско-русский словарь:
көзгелек (прил.) диал. см. көзлек көзгелектә (нареч.) разг. см. көзен көзгесыман (прил.) зеркальный
көзен (нареч.) осенью, в осеннюю пору
көзлектә (нареч.) разг. см. көзен көзли (нареч.) разг. 1. всю осень; ~ авырып чыкты всю осень проболел 2. диал. см. көзен көзсез (нареч.) до осени, до наступления осенних дней
мульчирлану (гл.) страд. от мульчирлау 1. мульчироваться; көзен җиләкнең ~уы мәҗбүри осенью ягоды обязательно должны быть мульчированы (мульчирование ягод осенью обязательно) 2. в знач.(прил.) мульчирланган мульчированный; ~ган чәчүлекләр мульчированные посевы
начарлану (гл.)(неперех.) 1. ухудшаться/ухудшиться, становиться/стать хуже, делаться/сделаться плохим; портиться/испортиться (о зрении, памяти, дисциплине, учёбе, жизни и т. п.) || ухудшение; көзен көннәр ~ды осенью дни испортились 2. ухудшаться/ухудшиться, становиться/стать хуже; понижаться/понизиться (качество) || ухудшение; понижение качества; эш шартлары ~ды условия работы ухудшились 3. ухудшаться/ухудшиться, становиться/стать хуже; быть при смерти || ухудшение; авыруның хәле ~ган состояние больного ухудшилось
парлау (гл.) III редко пахать || вспашка под пар; басуны көзен ~п калдырырга осенью вспахать поле под пар
сирәгәю (гл.)(неперех.) 1. редеть, поредеть; чәч ~йде волосы поредели; сафлар ~йде ряды поредели 2. разрежаться/разредиться || разрежение; тауларда һава ~я в горах воздух разрежается 3. становиться/стать редким, меньше (по количеству); убавляться/убавиться || убавление; көзен кояшлы көннәр ~йде осенью солнечных дней стало меньше
тиеш (модальн.)(сл.) 1. при(гл.) в ф. на-ырга/-рга и реже на-у/-ү; обязан, должен, положен || обязано, надо, должно; положеносолдат көчле дә, үчле дә, хәйләле дә, кәйләле дә булырга ~ (посл.) солдат обязан быть и сильным, и мстительным, и хитрым, и вооружённым (букв. снабжённым клевцом) 2. должен; предполагается; предполагалось; көзен туй үткәрелергә ~ осенью должна состояться свадьба 3. (булырга ~) должно; должно быть; видать, видимо; укытучы булырга ~ должно быть, учитель; видимо, учитель 4. надлежит/надлежат, подлежит/подлежат; план үтәлергә ~ план подлежит выполнению 5. должен, причитается с кого; ул миңа өч сум ~ он мне должен три рубля 6. предназначен, адресован || предназначенный, адресованный; монысы сиңа ~ это предназначено тебе 7. необходимо; исәп ~ , уй ~ необходим расчёт, неоходима идея 8. в знач.(сущ.) должное; то, что положено; то, что должно быть по правилам, предположению, необходимости и т. п.; үзеңә ~ен генә бел дә тор знай себе, что тебе положено (больше ни-ни); ~ен үтәдек мы выполнили должное (положенное) 9. в сочет. с терминами родства и свойства: доводится, приходится, является кем; ул безгә кода ~ он доводится нам кумом
тирәнләү (гл.)(неперех.) разг. 1. вести работу на глубине; идти, двигаться глубиной; көзен балык ~п йөзә рыба осенью идёт (плавает) глубиной (на глубине) 2. перен. углубляться/углубиться
язын-көзен (нареч.) весной и осенью
Тәсадеф