Русско-татарский словарь:
абрек (сущ.)(м) истор. абрек (электә төньяк Кавказ халыкларында ыруыннан сөрелеп йортсыз-җирсез яшәгән яки юлбасарлык иткән кеше; соңыннан патша администрациясенә һәм рус гаскәрләренә каршы ялгыз көрәш алып барган кешене дә шулай атаганнар)
богадельня (сущ.)(ж) 1. гарипләр йорты (революциягә кадәрге Россиядә) 2. перен. ирон. булдыксызлар оясы (хезмәткәрләре булдыксыз булган оешма турында); развели богадельню булдыксызлар оясына әйләндергәнсез
боевой (прил.) 1. сугыш …ы; хәрби; боевой конь сугыш аты; боевая подготовка хәрби хәзерлек 2. сугышчан; привести в боевую готовность (гаскәрләрне-коралларны) сугышчан әзерлеккә китерү 3. булдыклы, үткен; боевой парень булдыклы егет 4. күтәренке, дәртле; боевое настроение күтәренке кәеф 5. (очень важный) сугышчан, бик мөһим, беренче чираттагы; боевая задача сугышчан бурыч боевое крещение 1) сугышта беренче мәртәбә катнашу; 2) беренче сынау; беренче мәртәбә чирканыч алу
бронетанковый (прил.) воен. бронетанк ...-ы; бронетанковые силы бронетанк көчләре (гаскәрләре)
бросать (гл.) 1. кого-что ташлау, ыргыту, ату, атып бәрү; бросать гранату граната ыргыту 2. кого-что (покидать, оставлять) ташлау, ташлап китү, калдыру, калдырып китү; бросать семью семьяны ташлау; бросать позицию позицияне ташлап китү 3. что и с неопр. (прекращать что-л, делать) ташлау; бросать курить тәмәке тартуны ташлау; бросайте работу! эшне ташлагыз! 4. кого-что (направлять в большом количестве) кертү, чыгару; җибәрү; бросать войска в бой сугышка гаскәрләр кертү; бросать товары на рынок базарга товарлар чыгару; бросать дополнительные средства на строительство төзелешкә өстәмә акча җибәрү 5. что (направлять, пускать) чәчү; сибү; солнце бросает лучи кояш нурларын сибә бросать деньги на ветер акчаны әрәм итү, акчаны җилгә очыру; бросать на произвол судьбы язмыш ирегенә ташлау; бросать тень на кого-что йөзгә кара ягу; бросать взгляд на кого-что күз ташлау; бросать жребий шобага салу, шобага тоту; меня бросает то в жар, то в холод тәнем эсселе-суыклы булып китә; бросать камешки в чей огород кемнең булса бакчасына таш ыргыту (кешегә төрттереп әйтү, тешләп әйтү мәгънәсендә)
воздушно-десантный (прил.) воен. һава десанты ...-ы; воздушно-десантные войска һава десанты гаскәрләре
войско (сущ.)(с)гаскәр, яу; регулярные войска регуляр гаскәрләр; пограничные войска чик гаскәрләре
впрах (нареч.) разг. көлен күккә очырганчы; наши войска впрах расколотили неприятеля безнең гаскәрләр дошманны көлен күккә очырганчы тукмадылар (кыйнадылар)
вывод (сущ.)(м) 1. см. вывести; вывод войск гаскәрләрне чыгару 2. нәтиҗә, йомгак, сөземтә; прийти к правильному выводу дөрес нәтиҗәгә килү 3. тех. чыгынты
выделить (гл.) 1. кого-что бүлеп (аерып) алу, бүлеп (аерып) чыгару, бүлеп (аерып) бирү; бүлү, аеру; выделить стригунов из табуна көтүдән кырыкмышларны аерып алу; выделить опытных работников тәҗрибәле хезмәткәрләрне бүлеп бирү 2. что күрсәтү, билгеләү, күрсәтеп бирү, аеру, аерып күрсәтү; выделить цитату курсивом өземтәне курсив белән аерып күрсәтү 3. что (отдать во владение часть) бүлеп бирү, бүлү; выделить имущество мал бүлеп бирү 4. кого-что (имущественно отделить) башка чыгару, аерып чыгару; женить и выделить сына улны өйләндереп башка чыгару 5. что, спец. чыгару, аерып алу, аерып чыгару; бүлеп чыгару; выделить водород из воды судан водород бүлеп чыгару; выделить пот тир бүлеп чыгару
гном (сущ.)(м)гном (Көнбатыш Европа мифологиясендә: җир астындагы хәзинәне саклап тора торган кәрлә кеше)
демаркационный (прил.): демаркационная линия демаркация сызыгы (үзара сугышучы гаскәрләр яки ике дәүләт вакытлыча килешүгә килгәндә, аларны бер-берсеннән аерып тора торган чик)
десантный (прил.) воен. десант ...-ы; десантные войска десант гаскәрләре
диспозиция (сущ.)(ж) воен. диспозиция (корабльләрнең якорьда торган чакта урнашу тәртибе, гаскәрләрнең сугышка керү алдыннан урнашулары)
довольствовать (гл.)кого-что, воен. тәэмин итү; довольствовать войска гаскәрләрне тәэмин итү
есаул (сущ.)(м)есаул (революциягә кадәр казачий гаскәрләрдә офицер чины)
живучка (сущ.)(ж) бот. яра үләне, кәрләч
заводчане (сущ.) мн. разг. завод эшчеләре, завод хезмәткәрләре
засахарить (гл.)что шикәрләү, шикәр белән катыру; засахарить фрукты җимешләрне шикәрләү
засахариться (гл.)шикәрләнү; мед засахарился бал шикәрләнгән
интервенционный (прил.) полит. интервенция ...-ы; интервенционные войска интервенция гаскәрләре
интернирование (сущ.)(с) см. интернировать интернировать (гл.)кого-что интернировать итү, иректән мәхрүм итү ( 1. сугышучы дәүләтнең дошман як гражданнарын кулга алып бер җиргә дә җибәрми тотуы 2. нейтраль дәүләтнең сугышучы дәүләт гаскәрләрен коралсызландыруы һәм вакытлыча үз дәүләтеннән чыгармый тотуы)
инфантерия (сущ.)(ж) мн. нет, устар. воен. җәяүле гаскәр, пехота. Генерал от инфантерии доревол. инфантерия генералы (җәяүле гаскәрләрдә иң югары генерал чины)
иррегулярный (прил.) книжн. иррегуляр, регуляр булмаган; иррегулярные войска иррегуляр гаскәрләр
карла (сущ.)(м) устар. см. карлик карлик (сущ.)(м)кәрлә
карликовый (прил.)кәрлә, бик тәбәнәк; карликовый дуб кәрлә имән
карлица (сущ.)(ж)кәрлә хатын (кыз)
квартирмейстер (сущ.)(м) воен. устар. квартирмейстер (гаскәрләрне азык, квартира белән тәэмин итү эшләрен башкаручы)
квартирьер (сущ.)(м) воен. квартирьер (гаскәрләр икенче урынга күчкәндә, аларга алдан ук урыннар хәзерләүче)
коллаборационист (сущ.)(м) книжн. коллаборационист (икенче бөтен дөнья сугышы чорында фашист гаскәрләре оккупациясендә үз ватанына хыянәт итеп, оккупантларга хезмәт иткән кеше)
коллегия (сущ.)(ж)коллегия ( 1. учреждение хезмәткәрләренең барлык составы 2. Россиядә 13 гасырда: дәүләтнең үзәк учреждениеләренең исеме 3. берничә кеше составында төзелгән, киңәшү яки карар чыгару органын тәшкил итә торган төркем)
комплектовать (гл.)что 1. туплау, комплектлаштыру, комплектка тутыру, тиешле санына җиткерү; комплектовать состав служащих хезмәткәрләр составын туплау 2. комплект төзү; комплектовать журналы журналлар комплектын төзү
контрактация (сущ.)(ж)контрактация ( 1. с.-х. алдан төзелгән договор буенча продукт әзерләү системасы; 2. алдан төзелгән договор буенча эшчеләр, хезмәткәрләр җыю, вербовать итү)
лилея (сущ.)(ж) поэт. устар. см. лилия лилипут (сущ.)(м)лилипут, кәрлә
лилипутка (сущ.)(ж)лилипут (кәрлә) хатын (кыз)
линейный (прил.) 1. (имеющий вид линии) сызыклы, сызыксыман; линейная молния сызыклы яшен 2. (состоящий из линий) сызык-сызык, сызыклардан торган, сызылмалы; линейный орнамент сызылмалы орнамент 3. уст. (пограничный) чик буендагы, ил чигендәге, чик буенда урнашкан; линейный казак ил чигендә торучы казак; линейная станица чик буендагы станица 4. уст. регуляр; линейные войска регуляр гаскәрләр 5. линия …ы, линиядә эшләүче; линейный связист линиядә эшләүче элемтәче линейная скорость физ. сызыкча тизлек; линейные меры озынлык үлчәве берәмлекләре; линейные листья кыяк яфраклар
любительский (прил.)һәвәскәр[ләр] …ы; любительский спектакль һәвәскәрләр спектакле
маневр (сущ.)(м) 1. воен. маневр (сугыш вакытында гаскәрләрнең дошманга һөҗүм итү өчен җайлырак булган урынга күчүләре) 2. обычно мн. маневры воен. маневрлар (гаскәрләрнең сугыш шартларына якынайтылган обстановкада тактик өйрәнүләр үткәрүе) 3. перен. оста хәрәкәт, хәйлә 4. мн. маневры ж.-д. маневрлар (тимер юл станциясендә поездлар төзү өчен вагоннарны юлдан юлдан-юлга күчереп йөртү)
маркитант (сущ.)(м) истор. маркитант (маневрлар, походлар вакытында гаскәрләр арасында ашамлык әйберләре сатучы)
мещанин (сущ.)(м)мещан ( 1. революциягә кадәрге Россиядә: һөнәрчеләр, вак сәүдәгәрләр һәм гади эштәге хезмәткәрләрдән тора торган шәһәр катламы вәкиле 2. перен. тар карашлы, вак интереслы кеше)
молодика (сущ.)(ж) мн. нет, бот. куян кәбестәсе, кәрләч, яра үләне
молодило (сущ.)(с) мн. нет, бот. куян кәбестәсе, кәрләч, яра үләне
мятежный (прил.) 1. фетнәче …; баш күтәрүче …; фетнәчеләр …ы; мятежные войска фетнәче гаскәрләр 2. высок. тынычсыз, тынгысыз; мятежный характер тынгысыз характер
наземный (прил.) 1. җир өсте …ы, җир өстендәге; наземные сооружения җир өсте корылмалары 2. коры җир …ы; наземные войска коры җир гаскәрләре
наказной (прил.) устар. боерык ...-ы, наказ ...-ы; наказ язылган; наказная грамота наказ язылган грамота, наказ грамотасы. Наказной атаман доревол. казачий гаскәрләрендә билгеләнеп куелган атаман
наказный (прил.) устар. боерык ...-ы, наказ ...-ы; наказ язылган; наказная грамота наказ язылган грамота, наказ грамотасы. Наказной атаман доревол. казачий гаскәрләрендә билгеләнеп куелган атаман
насахаривать (гл.) см. насахарить насахариваться (гл.) страд. шикәрләндерелү, шикәр салыну, шикәр салып татландырылу
насахарить (гл.)что шикәрләү, шикәр сибү (салу)
наступление (сущ.)I с прям., перен. һөжүм, һөҗүм итү; наступление войска гаскәрләрнең һөҗүме; наступление на Арктику Арктикага һөҗүм итү
неприятельский (прил.)дошман …ы; неприятельские войска дошман гаскәрләре
обсахарить (гл.)что. разг. (покрыть слоем сахара) шикәр сибеп чыгу, шикәрләп кую
обсахариться (гл.) разг. шикәрләнү
общевойсковой (прил.)(общий для всех родов войск) бөтен гаскәр …ы, гомумгаскәри, барлык гаскәрләр өчен гомум; общевойсковой устав гомумгаскәри устав
оккупационный (прил.)оккупация …ы, оккупацион; оккупационные войска оккупацион гаскәрләр
опричнина (сущ.)(ж) ист. опричнина ( 1. Иван Грозныйның бояр-князьләр оппозициясен тар-мар итү һәм үзәкләштерелгән дәүләтне ныгыту өчен үткәргән гадәттән тыш чаралар системасы 2. шул замандагы махсус гаскәрләр)
опрокинуть (гл.) 1. кого-что аудару, түнтәрү, йөзтүбән каплау, каплап аударып кую; опрокинуть стол өстәлне аудару; 2. перен. кого-что (заставить отступить) чигендерү, чигенергә мәҗбүр итү, куып җибәрү; опрокинуть войска противника дошман гаскәрләрен куып җибәрү 3. перен. что (опровергнуть, разрушить) юкка чыгару, җимерү; опрокинуть планы врага дошманның планнарын юкка чыгару
отвести (гл.) 1. кого-что илтеп кую (җитәкләп, ияртеп) отвести ребенка в школу баланы мәктәпкә илтеп кую 2. кого-что (увести) [читкә] алып китү; күчерү; отвести собеседника к окну әңгәмәдәшне тәрәзә янына алып китү; отвести войска гаскәрләрне күчерү 3. что (изменить направление движения) читкә юнәлдерү, читкә борып җибәрү; отвести реку елганы читкә юнәлдерү 4. перен. кого-что кире кагу; отвод ясау; отвести чью-л. кандидатуру кемнең дә булса кандидатурасын кире кагу 5. что (отдать в пользование) бирү, аерып бирү, бүлеп бирү; отвести участок под огород яшелчә бакчасына җир бүлеп бирү; отвести душу күңелне бушату; эч серләрен сөйләү; отвести глаза кому игътибарны читкә юнәлтү
оторваться (гл.)от кого-чего (отделиться) өзелү, өзелеп төшү, өзелеп (ертылып) чыгу, [бәйдән] ычкыну 2. от чего күтәрелеп китү; самолет оторвался от земли самолет җирдән күтәрелеп китте 3. от кого. воен. артта калу, аерылу (гаскәрләр турында) 4. от кого-чего аерылу, бәйләнешне югалту; оторваться от друзей дуслардан аерылу 5. от чего аерылу; туктау; я не мог оторваться от интересной книги кызык китаптан аерыла алмадым
очиток (сущ.)(м) бот. кәрләч; сәхрә борычы, дию борычы
парадировать (гл.) книж. 1. парадта катнашу, парад булып үтү; войска парадируют гаскәрләр парад булып үтәләр; 2. ирон. кылану, купшылчну
переаттестация (сущ.)ж. см. переаттестовать переаттестовать (гл.)кого-что яңадан (кабаттан) аттестацияләү; переаттестовать научных сотрудников фәнни хезмәткәрләрне яңадан аттестацияләү
перебросить (гл.) 1. кого-что аркылы (аша) ыргыту (ташлау); перебросить через забор койма аркылы ыргыту 2. что ераккарак (арырак) ыргыту; перебросить мяч за черту тупны сызыктан арырак ыргыту 3. что салу; перебросить мост через реку елга аша күпер салу 4. перен. кого-что күчерү, күчереп урнаштыру; перебросить войска на южный фронт гаскәрләрне көньяк фронтка күчерү
перегруппировать (гл.)кого-что яңадан төркемләү, яңадан төркемнәргә аеру, кабаттан группалау; перегруппировать войска гаскәрләрне яңадан төркемнәргә аеру
пересасывать (гл.) см. пересосать пересахаривать (гл.) разг. см. пересахарить пересахарить (гл.) разг. артык күп шикәр салу, чамадан тыш шикәрләү
пигалица (сущ.)(ж) 1. зоол. тәкәрлек (кош) 2. перен. разг. карсак, тәбәнәк буйлы ябык кеше, кәрлә
пионерный (прил.) воен. и истор. инженерлык гаскәрләре солдаты...-ы; пионерный заступ инженерлык гаскәрләре солдаты көрәге
подвижной (прил.) 1. күчмә, күчерелмәле, хәрәкәтчел, хәрәкәтчән, кузгатыла торган; подвижной блок күчмә блок 2. күчмә, күчеп йөри торган; подвижной госпиталь күчмә госпиталь 3. хәрәкәтчән, тиз хәрәкәт итә торган; подвижные группы войск гаскәрләрнең хәрәкәтчән төркемнәре; подвижной состав ж.-д. хәрәкәттәге состав; подвижные игры хәрәкәтле уеннар
подступать (гл.) см. подступить подступаться (гл.) см. подступиться подступить (гл.) 1. к кому-чему якын килү, килеп җитү; войска подступили к городу гаскәрләр шәһәр янына килеп җиткәннәр 2. (оказаться в непосредственной близости) янында ук булу, терәлеп үк диярлек тору; деревня подступила к реке авыл елгага терәлеп үк диярлек тора 3. к кому. разг. мөрәҗәгать итү, берәр үтенеч белән килү, янына бару; сегодня к нему и подступить нельзя бүген аның янына барырлык та түгел 4. перен. к чему, подо что төшү, тыгылу; боль подступила под самое сердце авырту йөрәккә төште; слезы подступили к глазам күзләргә яшь тыгылды
подтянуть (гл.) 1. что кыса (тарта, тарттыра) төшү, кысыбрак буу; подтянуть пояс билбауны кыса төшү 2. кого-что тартып (сөйрәп, өстерәп) китерү; подтянуть лодку к берегу көймәне яр кырыена тартып китерү 3. кого-что туплау, җыю, китерү; подтянуть резервы к фронту фронтка резервлар китерү; подтянуть войска к переправе гаскәрләрне кичүгә туплау 4. перен. кого-что, разг. алга этәрү (чыгару, сөйрәү, әйдәү); подтянуть отстающих артта калучыларны алга әйдәү 5. кому и без доп. (подпеть) кушылып җырлау, җырга кушылу, кушылып китү
подтянуться (гл.) 1. күтәрелү; подтянуться на турнике турникта күтәрелү 2. туплану, җыелу; войска подтянулись к граyнице гаскәрләр чик буена тупланды 3. перен. разг. куып җитү, яхшырак эшли башлау, тырыша башлау, алдынгылар рәтенә басу; отстающие подтянулись артта калучылар яхшырак эшли башладылар
подъесаул (сущ.)(м) уст. воен. подъесаул (патша армиясендәге казачи гаскәрләрдә штабс-капитан дәрәҗәсендәге офицерлык званиесе)
поселенный (прил.) 1. поселение...-ы; поселенные войска поселение гаскәрләре; 2. офиц. устар. һәр авылга карата төзелгән; поселенные списки крестьян крестьяннарның һәр авылга карата төзелгән исемлекләре
прапорщик (сущ.)(м)прапорщик ( 1. Совет Армиясенең кайбер гаскәрләр төрендә үзе теләп сроктан тыш хезмәттә калучы кешеләрнең хәрби званиесе һәм шул званиедәге кеше 2. революциягә кадәрге Россия армиясендә иң түбән офицерлык чины һәм шул чиндагы кеше)
преторианцы (сущ.)(м)преторианнар ( 1. истор. борынгы Римда сайлап алынган иң яхшы гаскәрләр, башта преторның шәхси сакчылары; 2. перен. публ. тупас көчкә таянып халыкны көчләүгә нигезләнгән властьның терәге булып хезмәт итә торган гаскәрләр)
приказ (сущ.)(м) 1. приказ, боерык, әмер; фәрман ( уст. ); боевой приказ хәрби приказ; отдать приказ приказ бирү; приказ по войскам гаскәрләргә приказ бирү 2. ист. приказ (16-17 йөзләрдә Мәскәү дәүләтендә идарә эшләренең аерым тармаклары белән җитәкчелек итүче учреждение)
приказный (прил.) 1. воен. приказ...-ы; выполнить в приказном порядке приказ тәртибендә үтәү; 2. истор. приказ...-ы, приказлар...-ы, приказча хезмәт итүче; приказная система управления идарә итүдә приказлар системасы; приказные люди приказда хезмәт итүче кешеләр; 3. приказный (а. приказда хезмәт итүче кеше; б. устар. пренебр. вак чиновник; в. устар. пренебр. канцелярия хезмәткәре; г. доревол. казачий гаскәрләрдә ефрейторга туры килә торган звание)
присасывать (гл.) см. присосать присасываться (гл.) см. присосаться присахаривать (гл.) разг. см. присахарить присахариваться (гл.) страд. разг. бераз шикәрләнү, бераз шикәр сибелү
присахарить (гл.) разг. бераз шикәрләү, бераз шикәр сибү
равноценный (прил.) 1. тигез бәяле, бердәй кыйммәтле, бер үк хаклы; равноценные товары бер үк хаклы товарлар 2. бердәй әһәмиятле, бер-беренә тиң, тигез сыйфатлы; равноценные работники бер-беренә тиң хезмәткәрләр
ракетный I(прил.)в разн. знач. ракета …ы, ракеталар …ы; ракетное оружие ракета коралы; ракетная техника ракета техникасы; ракетное топливо ракета ягулыгы; ракетный двигатель ракета двигателе; ракетные войска ракета гаскәрләре
самокатный (прил.) воен. самокат...-ы, самокатлы; самокатные части самокатлы гаскәрләр (частьлар)
сахарить (гл.)шикәр салу, шикәр кушу, шикәр сибү, шикәрләү
сахариться (гл.)шикәрләнү
сластить (гл.)что татлыландыру, баллыландыру, шикәрләү, татлы итү
смотр (сущ.)(м)смотр, смотр үткәрү, тикшерү үткәрү; смотр войскам гаскәрләргә смотр үткәрү; смотр коллективов художественной самодеятельности үзешчән сәнгать коллективларына смотр үткәрү
смять (гл.) 1. что (одежду) таушалдыру, йомарландыру; (бумагу) бөгәрләү; (постель, траву) изү, таптау 2. что, спец. изү, басу; смять глину балчык изү 3. перен. кого-что таркатып бетерү, пыр туздыру; смять вражеские войска дошман гаскәрләрен таркатып бетерү
соткнуть (гл.) см. стыкать сотник (сущ.)(м) 1. ист. йөзбашы 2. сотник (революциягә кадәрге Россиядә казачий гаскәрләрендә офицер чины)
стянуть (гл.) 1. что (затянуть) (тагы да катырак) тартып бәйләү (бәйләп кую), тарттырып бәйләү (бәйләп кую) 2. что чем (туго перевязать) кысып бәйләү (бәйләп кую), кысып буу; каты итеп тарттырып кую 3. кого-что (бер урынга) җыю, туплау, тарттыру; стянуть войска к переправе гаскәрләрне кичү янына туплау 4. что, тех. (скрепить) тарттыру, тарттырып кую, тарттырып ныгытып кую 5. что [теккәндә] тарттыру, җыеру; стянуть шов при строчке теккәндә җөен җыеру 6. что тартып алу, тартып төшерү; стянуть одеяло юрганын тартып алу; стянуть скатерть со стола эскәтерне өстәлдән тартып төшерү 7. что (снять с трудом) салу (салдыру), көч-хәл белән салу (салдыру), тартып салдырып алу 8. кого-что, разг. (украсть)
стянуться (гл.) 1. (затянуться) каты итеп тартылу (тарттырылу), кысылу, кысып бәйләнү 2. разг. (стянуть себя чем-л.) кысып бәйләү (бәйләп кую), кысып буу, каты итеп тарттырып кую ( . билне) 3. тартылу, җыерылу; шов стянутьсялся җөе җыерылды 4. [бер җиргә] җыелу, туплану; войска стянулись к переправе гаскәрләр кичү төбенә тупландылар
(гл.) 1. разг. кыскару, утыру; веревка от сырости стянулась бау юешләнеп кыскарган; 2. разг. билне кысып буу; стянуться кушаком билне кушак белән кысып буу; 3. (бер җиргә) җыелу, туплану; войска стянулись к переправам гаскәрләр елгадан кичү урыннарына тупландылар
тролль (сущ.)(м)тролль (скандинавиялеләр мифологиясендә убырлы карчык, кәрлә, сихерче кебек мифик зат)
урядник (сущ.)(м)урядник ( 1. патша армиясенең казачи гаскәрләрендә: унтер-офицер 2. революциягә кадәрге Россияда: өяз полициясендә түбәнге чиннарның берсе)
фуражировка (сущ.)(ж)гаскәрләр өчен фураж җыю
челядь (сущ.)(ж) мн. нет, собир. истор. 1. ялчылар, хезмәткәрләр (алпавыт йортында); 2. перен. презрит. ялагайлар, ялагайланып ярарга тырышучылар
эмеритура (сущ.)(ж) мн. нет, спец. доревол. эмеритура (хезмәткәрләр тарафыннан ай саен ирекле рәвештә кертелеп барудан җыелган һәм билгеле вакыттан соң пенсиягә өстәмә пособие рәвешендә түләүгә китә торган капитал)
Татарско-русский словарь:
аминошикәрләр (сущ.) аминосахары (простые сахары)
ассоциация (сущ.) книжн. ассоциация 1. объединение; фәнни хезмәткәрләр ~се ассоциация научных работников 2. группа, сочетание чего-л.; үсемлекләр ~се ассоциация растений 3. психол. связь(межд.) отдельными психическими актами (представлениями, чувствами)
ачы дөя борычы (сущ.) бот. см. зәһәр&кәрләч
әйләнү (гл.)(неперех.) 1. вертеться, вращаться, кружить, кружиться || вращение, кружение; Ай җир тирәсендә ~ә Луна вращается вокруг Земли; карчыга күктә ~ә ястреб кружит в небе; әйләнчек ~ә волчок вертится 2. поворачивать, повернуться, оборачиваться/обернуться; аркасы белән миңа ~де он повернулся ко мне спиной 3. переворачиваться, перевёртываться/перевернуться, ворочаться, вертеться; кабыргага ~ү перевернуться на бок 4. обходить, объезжать; пройтись, проехаться; побродить, прогуляться; базарны бер-ике мәртәбә ~де он раза два обошёл базар 5. обращаться/обратиться, превращаться/превратиться, преобразовываться/преобразоваться; переходить/перейти в кого, что || обращение, превращение, преобразование, переход в кого, что; көлгә ~ү превратиться в золу; тычканга ~ү обратиться в мышку; су бозга ~де вода превратилась в лёд 6. разг. возвращаться, вернуться; сәфәрдән тиз ~ү быстро вернуться из поездки 7. перен. вращаться (в какой-л. среде); водиться, иметь дело с кем-л.; эшмәкәрләр тирәсендә ~ү вращаться вокруг бизнесменов; галим халык тирәсендә ~ү иметь дело с учёными людьми
бронетанк : бронетанк гаскәрләре бронетанковые войска
бүленеп чыккан (сущ.) дочерний (фирма, предприятие); см. тж. бүлендек бүленеш (сущ.) 1. деление, разделение; административ ~ административное деление 2. распределение; хезмәткәрләр арасында эш ~е распределение работы(межд.) сотрудниками; спектакльдә рольләр ~е распределение ролей в спектакле 3. распределение, размещение, расположение чего-л., где-л.; җир кабыгында химик элементлар ~е распределение химических элементов в земной коре
герман (сущ.) 1. ист. германец || германский; ~ телләре германские языки; ~ кабиләләре германские племена 2. книжн. германец, немец || германский, немецкий; ~ явы германское полчище; ~ гаскәрләре германские (немецкие) войска 3. разг. Германия
дала кәрләче (сущ.) бот. очиток степной
дошман (сущ.) 1. враг, неприятель, противник; недруг || вражеский, неприятельский; вражий; революция ~нары враги революции; ~ белән йөзгә-йөз очрашу встретиться лицом к лицу с неприятелем; ~ны тар-мар итү сокрушить врага; безнең кан ~нарыбыз наши кровные недруги; ~ гаскәрләре неприятельские войска; ~ оборонасын өзү прорвать вражескую оборону; ~ яуда дус булмас (посл.) на поле брани враг не друг; ~нан җиңелгән үлеп калган, ~ны җиңгән мәңгелек дан алган (посл.) побеждённый врагом умрёт бесславно, победивший врага прославится на века; ~ны ындыр артында көтмиләр (посл.) врага за гумном не ждут; ~ның елмаюына ышанма, дусның ачуына шикләнмә (посл.) не верь улыбке врага, не подозревай злобу в друге 2. враг, противник чего-л.; яңалык ~ы противник новшества; тынычлык ~нары враги мира 3. враг (о том, что приносит беду, вред, зло); корылык-игенченең ~ы засуха-враг хлебороба; минем телем-минем ~ым (посл.) язык мой-враг мой 4. чёрт, дьявол; әх, ~, тагын алдаган ах, дьявол, опять обманул ||(прил.) 1. враждебный; ~ сыйныфлар враждебные классы; ~ яклар враждебные стороны; ~ көчләр враждебные силы 2. бран. противный, гадкий, пакостный; ~ кеше пакостный (гадкий) человек; ~ сүзләр сөйләү говорить гадкие слова; ~ малай өйнең астын өскә китергән противный мальчик весь дом перевернул
җете кызыл кәрләч (сущ.) бот. очиток пурпуровый
зәһәр кәрләч (сущ.) бот. очиток едкий
кәрлә (сущ.) 1. карлик (человек маленького роста) 2. миф. карла (персонаж сказок-человек маленького роста с большой и длинной бородой) ||(прил.) карликовый (чаще в составе отдельных видов животных, растений); ~ каен карликовая берёза; ~ кәркәдан карликовый носорог
кәрлә агачы (сущ.) бот. вереск
кәрлә каен (сущ.) бот. ерник, берёза карликовая
кәрлә пальма (сущ.) бот. пальма карликовая
кәрлә пинчер (сущ.) зоол. карликовый пинчер (порода декоративных собак)
кәрлә тургай (сущ.) зоол. королёк
кәрлә чыршы (сущ.) бот. см. кәрлә&агачы
кәрлә чыршысы (сущ.) вереск
кәрлә ярканат (сущ.) зоол. нетопырь-карлик
кәрләч I(сущ.) бот. очиток
II(прил.) см. кәрлә кәрниз (сущ.) 1. карниз, фриз; подзор; мич ~е печной карниз; челтәрле ~ резной карниз; ~ тегү сделать карниз 2. разг. фриз над окном (внутри или снаружи) 3. разг. перекладина для гардин; разъёмный фриз; гардина прост. кәрнизләү (гл.)(перех.) отделать, приделать карниз; делать, сделать с карнизом; украшать/украсить || украшение карнизом
кино (сущ.) 1. кино, кинематография; ~ хезмәткәрләре работники кинематографии 2. разг. 1) кино, кинофильм, кинокартина; тавышлы ~ звуковое кино; төсле ~ цветной кинофильм 2) кино, кинотеатр; ~га йөрү ходить в кино (кинотеатр) 3. в некоторых терминологических словосочет. кино-; ~ аппаратлары киноаппараты; ~ сәнгате киноискусство; ~ залы кинозал; күчмә ~ кинопередвижка; ~ һәвәскәре кинолюбитель; ~ лентасы кинолента; халыкка ~ хезмәте күрсәтү кинообслуживание населения
кирле-кәрлә (нареч.) диал. см. кирле-мырлы кирле-морлы (нареч.) разг. см. кирле-мырлы кирле-мырлы (нареч.) разг. 1. бестолково, противоречиво; кирле-мырлы сөйләү говорить бестолково (противоречиво) 2. плохо; так-сяк; кирле-мырлы эшләү работать так-сяк 3. недружно, плохо; то так, то сяк; кирле-мырлы яшәү жить недружно (плохо); жить то так, то сяк 4. косо-криво; кирле-мырлы атлау шагать косо-криво; кирле-мырлы язу писать косо-криво ||(прил.) 1. упрямый, строптивый (человек) 2. капризный, неустойчивый (о погоде)
китапханә (сущ.) 1. библиотека || библиотечный; фәнни ~ научная библиотека; балалар ~се детская библиотека; ~ хезмәткәрләре библиотечные работники 2. книгохранилище 3. книжн. книжный магазин (объединивший в себе издательство, типографское и книготорговое дело); Мәгариф ~се книжный магазин Магариф
кярханә (сущ.) книжн. ист. 1. мастерская 2. завод, фабрика (небольшого масштаба); ~ хезмәткәрләре рабочие завода
(сущ.) книжн. 1. типография || типографский; ~ хезмәткәрләре типографские работники 2. издательство; печатное дело
райисполком (сущ.) разг. см. райбашкарма райком (сущ.) райком (районный комитет) || райкомовский; ~ хезмәткәрләре райкомовские работники, работники райкома
саклау (гл.)(перех.) 1. в знач.(нареч.) 1) сохранять/сохранить, хранить, беречь, сберегать/сберечь || хранение, сохранение, сбережение; якыннарыңның хатларын ~у сохранить письма близких 2) беречь, сберегать/сберечь, приберегать/приберечь, стеречь || сбережение; алманы бәйрәмгә ~у приберечь яблоки на праздник 2. (гл.)(перех.) защищать/защитить, оборонять || защита, оборона; дошман гаскәрләреннән шәһәрне ~у оборонять город от вражеских войск 3. ограждать/оградить, защищать/защитить, уберегать/уберечь, беречь, сберегать/сберечь, оберегать/оберечь, предохранять/предохранить, обезопасить || ограждение, защита, сбережение, предохранение; үзеңне хәвеф-хәтәрдән ~у оберечь (обезопасить, предохранить) себя от беды 4. в разн. знач. беречь, оберегать/оберечь, хранить, охранять/охранить, ограждать/оградить (человека), соблюдать/соблюсти (достоинство, интересы и т. п.) || хранение, охрана, ограждение, соблюдение; мин һәрвакыт сезне ~рга тиеш я всегда должен вас оберегать 5. предостерегать/предостеречь, предохранять/предохранить || предостережение, предохранение; авырудан ~у предохранить от заболевания 6. 1) защищать/защитить, охранять/охранить; хранить || защита, охрана, охранение; тынычлыкны ~у защищать мир 2) стеречь, сторожить, караулить, нести охрану чего || охрана; бакча ~у сторожить сад 7. следить, подкарауливать/подкараулить, подстерегать/подстеречь || слежка, подкарауливание; яшертен ~у тайно следить 8. в разн. знач. хранить, сохраняя/сохранить, блюсти, соблюсти, придерживаться чего, держаться чего || сохранение, соблюдение; бердәмлекне ~у сохранять единство 9. хранить, сохранять/сохранить, не разглашать, скрывать/скрыть что-л. || сохранение, скрытие; сер итеп ~у сохранить в тайне 10. перен. хранить, сохранять/сохранить (со словами в памяти, в сердце, в душе и т. п.) || сохранение, хранение 11. в знач.(нареч.) саклап бережно, бережливо, экономно, расчётливо; акчаны ~п тоту экономно тратить деньги
тәнкәрләү (гл.)(перех.) книжн. подбирать; отбирать; устраивать/устроить конкурс
тундра каены (сущ.) бот. см. кәрлә&каен
хәйләкәрләнү (гл.)(неперех.) 1. становиться/стать хитрым 2. хитрить, пускаться на хитрости
һава десанты гәскәрләре (сущ.) мн. воен. воздушно-десантные войска
һәвәскәрләрчә (нареч.) по-любительски, как любитель (дилетант); ~ фикер йөртү рассуждать по-дилетантски ||(прил.) любительский, дилетантский
шикәрләндерелү (гл.) страд. от шикәрләндерү
шикәрләндерү (гл.)(перех.) засахаривать/засахарить, превращать/превратить что-л. в сахар (мёд, варенье)
шикәрләнү (гл.)(неперех.) 1. засахариваться/засахариться, загустеть, кристаллизоваться, превратиться в сахар (о мёде, варенье) 2. (гл.) страд. от шикәрләү
шикәрләп (нареч.) с сахаром
шикәрләү (гл.)(перех.) 1. насахарить, положить (класть) во что-л. сахару; посыпать сахаром; сахарить что-л.; засахаривать/засахарить; держать в сахарном сиропе (фрукты, ягоды); обсахарить, посыпать сахаром 2. подслащивать/подсластить, сахарить что-л. (кефир, катык)
эшмәкәрләнеп : эшмәкәрләнеп йөрү показывать вид делового человека
ят (прил.) 1. 1) чужой, посторонний, незнакомый; ят кул белән язылган хат письмо, написанное незнакомым почерком; ят юл незнакомая дорога; ят көй незнакомая мелодия 2) чужой, не свой, нездешний, пришлый || чужак, посторонний, незнакомец; ят кызлар нездешние девушки; ят кеше посторонний (пришлый) человек; яттан күрмә, үздән күр ( погов. ) не подозревай постороннего, подозревай ближнего 2. чужой, несвойственный || чужак, чужеземец; ят ил гаскәрләре войска чужой страны; безнең өчен ят сәясәт несвойственная для нас политика 3. чужой, незнакомый; ят телдә сөйләшү говорить на чужом (незнакомом) языке 4. инородный, посторонний, чужеродный книжн. (о веществе, предмете в чём-л.); судагы ят матдәләр инородные вещества в воде
Тәсадеф