Русско-татарский словарь:
акванавт (сущ.)(м)акванавт (су астында күзәтү алып барып диңгезне тикшерүче)
астрономический (прил.) 1. астрономия …ы, астрономик; астрономические наблюдения астрономик күзәтүләр 2. перен. бик зур, исәбенә чыкмаслык; астрономические цифры исәбенә чыкмаслык саннар
батискаф (сущ.)(м)батискаф (су астында күзәтүләр алып бару өчен үзйөрешле махсус җиһазландырылган камера)
бдение (сущ.)(с) см. бдеть бдеть (гл.) книжн. 1. (не спать) уяу булу, йокламау, вакытны йокламыйча үткәрү 2. (следить за чем-л.) нык күзәтү, күзәтеп тору
беглый (прил.) 1. качкан, качып киткән; беглые крестьяне качып киткән крестьяннар 2. в знач.(сущ.)беглый(сущ.)(м)качкын, качкан кеше 3. йөгерек, тиз; беглое чтение йөгерек уку; беглая игра тиз уйнау (музыка коралында) 4. өстән-өстән генә (эшләнгән), игътибарсыз гына (эшләнгән); беглый обзор өстән-өстән генә күзәтү беглые гласные лингв. төшеп кала торган сузыклар; беглый огонь воен. тиз-тиз атыш
безнадзорность (сущ.)(ж)караучысызлык, күзәтүсезлек
безнадзорный (прил.)караучысыз, күзәтүчесез; безнадзорный ребенок күзәтүчесез бала
блюсти (гл.)что, книжн. саклау, күзәтү; блюсти порядок тәртип саклау
блюститель (сущ.)(м) книжн. саклаучы, күзәтүче, күзәтеп торучы; блюститель порядка тәртип саклаучы; блюститель закона законның үтәлүен күзәтүче
ведомственный (прил.) 1. ведомство …ы; ведомствога караган; ведомоственные архивы ведомство архивлары 2. ведомствочылык …ы, тар ведомство мәнфәгатен күзәтүгә нигезләнгән; ведомоственный подход к вопросу мәсьәләгә ведомствочылык карашы
ветнадзор (ветеринарный надзор)(сущ.)(м)ветнадзор, ветеринария надзоры (терлекләрнең саулыгын, итнең сыйфатын тикшерү, күзәтү)
визуальный (прил.)визуаль, турыдан-туры күреп (оптик прибор ярдәмендә яки күз белән), визуальные наблюдения визуаль күзәтүләр
вполглаза (нареч.) разг. күз кырые (чите) белән генә; наблюдать вполглаза күз кырые белән генә күзәтү
глаз (сущ.)(м) 1. күз; голубые глаза зәңгәр күзләр; зажмурить глаза күзләрне кысу; вытаращить глаза күзләрне акайту; сомкнуть глаза күзләрне йому; в глазах двоится күзгә икәү булып күренү; в глазах рябит күзләр әлҗе-мөлҗе килә; играть глазами күзләрне уйнату; определить расстояние невооруженным глазом ераклыкны гади күз белән билгеләү 2. караш, карау; окинуть глазами караш ташлау 3. перен. күзәтү, карау, багу; хозяйский глаз хуҗаларча карау; за ними нужен глаз да глаз аларны гел күзәтеп торырга кирәк; у семи нянек дитя без глазу посл. син дә мулла, мин дә мулла, атка печән кем сала? иметь перед глазами что күз алдында тоту; не попадайся на глаза күземә күренмә, күземә күренәсе булма; бросаться (кидаться) в глаза күзгә бәрелеп тору, күзгә ташлану; во все глаза глядеть дүрт күзләп карау, зарыгып көтү; в глаза говорить күзенә карап әйтү, күзенә бәреп әйтү; в глаза не видел кого, прост. күргәнем дә юк; в глазах кого, чьих каршында, күз алдында; в глазах темнеет күз аллары караңгылана; глаза бы не глядели күрәсе дә килми, каберең якын булмасын; глаза горят на что күзләре кыза; глаза на лоб лезут исең-акылың китәрлек, күзләрең шар булырлык; глаза на мокром месте күзеннән агыза да тора; глаз не казать (не показывать) күзгә-башка күренмәү; глаза разбегаются кайсына карарга да белмәү; глаза разгорелись күзе кызды, күзе янды; глаза смыкаются (слипаются) күз йомыла, йокы килә; глазом не моргнуть күзен дә йоммау, уйлап та тормау; делать большие глаза шаккатып карап тору; для отвода глаз күз буяу өчен; есть (пожирать) глазами йотардай (ашардай) булып карау; за глаза (говорить) үзе юкта; күз артында; куда глаза глядят (идти) теләсә кай якка, дүрт ягы кыйбла; на глаз якынча, чама белән; на глазах күз алдында, күз каршында; наметанный глаз очлы күз, тәҗрибәле кеше; насколько хватает глаз күз күрә алган кадәр; не знать, куда глаза деть күзне кая яшерергә белмәү, кая керергә тишек тапмау; ни в одном глазу аек, күзенә дә чыкмаган; простым (невооруженным) глазом гади күз белән; ради чьих прекрасных глаз кемнеңдер матур күзләре өчен, һич кирәкмәгәнгә; с глаз долой күз алдыннан кит; күземнән югал, күземә күренмә; с глаз долой, из сердца вон погов. хәзер ике ятып бер төшемә керми; с глазу на глаз кара-каршы, күзгә-күз, икәүдән-икәү генә; с какими глазами появиться (показаться) куда ни күз белән күренмәк кирәк, кеше күзенә күренергә оят; смотреть (глядеть) в глаза кому күзенә генә карап тору, ялагайлану, куштанлану; смотреть (глядеть) прямо (смело) в глаза чему [курыкмыйча] күзенә туп-туры карау; смотреть (глядеть) в оба глаза уяу булу, аң булып тору; упасть в глазах кого күздән төшү, абруй югалу; хоть глаз выколи дөм-караңгы, күзгә төртсәң дә күренми; читать по глазам күзенә карап белү, күзенә карап чамалау
глядеть (гл.) 1. карау, карап тору; пристально глядеть текәлеп карап тору 2. за кем-чем күзәтү, күз-колак булу; глядеть за ребенком балага күз-колак булу 3. (иметь вид) булып күренү, охшау; глядеть героем герой булып күренү глядеть в оба сак булу, абай булу, алны-артны карап эш итү; глядеть правде в глаза дөреслектән курыкмау; на ночь глядя төнгә каршы; того и гляди күр дә тор, көт тә тор, менә карап тор
диспансерный (прил.)диспансер …ы; диспансерное наблюдение диспансер күзәтүе; диспансерный метод диспансер методы
доложить I(гл.) 1. что, о чем и без доп. доклад ясау, сөйләп бирү; доложить результаты наблюдений күзәтү нәтиҗәләрен сөйләп бирү 2. что, о ком и без доп. белдерү, хәбәр итү, әйтү; доложить о приходе посетителя йомышлы кешенең килүе турында хәбәр итү
за (предлог) 1. с вин. п. (около, вокруг) янына, янында; сесть за стол өстәл янына утыру 2. с вин. п. (при указании на начало действия) …лый башлау, …га тотыну; приняться за работу эшли башлау 3. с вин. п. (при указании предмета, лица, позади или по другую сторону к-рого что-то помещено, спрятано) …га; заткнуть что-л. за пояс нәрсәне дә булса билбауга кыстыру 4. с вин. п. (при указании цены, платы) …га; купить за десять рублей ун сумга сатып алу 5. с вин. п. (позднее; больше; сверх) …дан; ему за сорок аңарга кырыктан артык, ул кырыктан узган; время за полночь төн уртасыннан узган вакыт; мороз за тридцать градусов салкын утыз градустан артып китте 6. с вин. п. (при указании на расстояние) …да; за десять километров отсюда моннан ун километрда; за три километра от дома өйдән өч километр ераклыкта 7. с вин. п. (раньше на какое-л. время) …нан … элек; за пять дней до срока срогыннан биш көн элек 8. с вин. п. (в течение какого-л. времени) …га, …да, өчен; заработок за год бер ел өчен хезмәт хакы; многое сделано за неделю бер атна эчендә күп нәрсә эшләнде; за последнее время соңгы вакытларда 9. с вин. п. (при указании на лицо или предмет, к к-ому прикасаются) …дан, …га; взять за руку кулыннан тоту; держаться за перила култыксага тотыну 10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) өчен; борьба за мир тынычлык өчен көрәш; сражаться за родину ватан өчен сугышта катнашу; голосовать за предложение тәкъдим өчен тавыш бирү 11. с вин. п. (вместо, в качестве кого-л.) өчен, урынына; я за тебя все сделаю мин синең өчен барысын да эшләрмен; работать за секретаря секретарь урынына эшләү 12. с вин. п. (при указании лица или предмета, выступающего в качестве кого-чего-л.) … итеп алу, … дип белү; принять за образец үрнәк итеп алу; принять кого-л. за своего знакомого кемне дә булса танышың дип белү 13. с вин. п. (при указании лица, к к-ому возникает какое-л. чувство) өчен; беспокоиться за детей балалар өчен борчылу; я рад за вас мин сезнең өчен шатмын 14. с вин. и тв. п. (по причине, вследствие) өчен; …лыктан; ценить за храбрость кыюлыгы өчен хөрмәт итү; за отсутствием времени вакыт булмаганлыктан 15. с вин. и тв. п. (через, по ту сторону, позади, около) артына, аръягына, артында, аръягында, читенә, кырыена; янында; …га; ступить за порог бусага артына чыгу; стать за дерево агач артына басу; стоять за дверью ишек артында басып тору; уехать за город шәһәр читенә китү; сидеть за столом өстәл янында утыру 16. с тв. п. (позади, вслед, следом) артыннан, эзеннән; идите за мной минем артымнан барыгыз; один за другим берсе артыннан берсе 17. с тв. п. (во время чего-л.) …да; вакытында, чакта, арада; за едой ашаганда; за работой эшләгән чакта; поговорить за обедом төшке аш вакытында сөйләшеп алу 18. с тв. п. (при указании лица или предмета, на к-ые направлено действие) …ны; наблюдать за детьми балаларны күзәтү; следить за чистотой чисталыкны саклау 19. с тв. п. (с целью, для чего-л.) …га; …ны; идти за водой суга бару; в погоне за удачей уңыш артыннан куу; послать за доктором докторны чакырырга җибәрү 20. с тв. п. (при указании лица, от к-ого зависит наступление какого-л. действия, за к-ым числится что-л.) …га, …ның; книга числится за мной китап минем исемемә язылган; дело за деньгами эш акчадан тора; за тобой долг синең бирәчәгең бар; очередь за тобой хәзер синең чиратың 21. с тв. п. …ган; …лы; ответ за подписью председателя председатель кул куйган җавап; приказ за номером 45 45че номерлы приказ 22. с тв. п. (при указании на смену действия, состояния, лица, предмета, явления) …дан соң; за дождями наступила жара яңгырлардан соң эссе көннәр башланды; читать книгу за книгой китап артыннан китап уку; год за годом ел артыннан ел кто за? кем риза?; в этом деле есть свои за и свои против бу эшнең уңай һәм кире яклары бар; выйти замуж за кого кемгә дә булса кияүгә чыгу; за исключением …дан башка; за исключением детей балалардан башка, балаларны санамаганда; за счет кого кемнең дә булса исәбенә (хисабына); за счет чего берәр нәрсә исәбенә, нәрсә булса да хисабына; ни за что! беркайчан да!, һичкайчан!
заатмосферный (прил.)атмосфера тышындагы…, атмосферадан тыш; заатмосферные наблюдения атмосферадан тыш күзәтүләр
заметливый (прил.) простореч. дикъкатьле, күзәтүчән, сизгер
изболтаться (гл.) разг. 1. эшсез йөреп бозылу, күзәтүчесез йөреп бозылу; 2. презрит. күп сөйләп тәмен китәрү; адвокат изболтался адвокат күп сөйләп тәмен китәрде
интроспекция (сущ.)(ж)псих. интроспекция (үз-үзеңне күзәтү; үз өстеңнән үзең күзәтүләр алып бару нигезендә психик тормышны өйрәнү)
конспективный (прил.)конспектив, кыска, кыскача, конспект характерындагы; конспективный обзор последних событий соңгы вакыйгаларга кыскача күзәтү
коптить (гл.) 1. (испускать копоть) төтәү, сөрем чыгару; лампа коптит лампа төти 2. кого-что (мясо, рыбу) каклау, ыслау 3. что (покрывать копотью) корымлау; коптить стекло для наблюдения солнечного затмения кояш тотылуын күзәтү өчен пыяланы корымлау
крейсировать (гл.) 1. йөрү, йөреп тору, рейслар ясау 2. воен. хәрби күзәтү алып бару (берәр диңгездә, елгада)
круглогодичный (прил.)ел буе …, ел буена сузылган, ел әйләнәсендәге; круглогодичная работа экспедиции экспедициянең ел буе эшләве; круглогодичные наблюдения ел әйләнәсендәге күзәтүләр
куратор (сущ.)(м)куратор (кемне яки нәрсәне күзәтү эше йөкләнгән зат)
международный (прил.)халыкара; международный обзор халыкара күзәтү; международная выставка халыкара күргәзмә; международное право халыкара хокук
механик (сущ.)(м)механик ( 1. механика белгече 2. машиналарның дөрес эшләвен күзәтүче инженер, техник яки эшче)
наблюдатель (сущ.)(м)күзәтүче, күзәтче; күзәтеп торучы (карап торучы); политический наблюдатель политик күзәтүче
наблюдательность (сущ.)(ж)күзәтүчәнлек
наблюдательный (прил.) 1. күзәтүчән; наблюдательный человек күзәтүчән кеше 2. күзәтү …ы; наблюдательный пункт күзәтү пункты
наблюдательский (прил.) неодобр. күзәтүчеләрчә ..., читтән карап торучыларча ...; наблюдательское отношение к делу эшкә күзәтүчеләрчә мөнәсәбәт (эш өчен җаны көймәү)
наблюдать (гл.) 1. кого-что, за кем-чем күзәтү, күзәтеп (карап) тору; наблюдать восход солнца кояш калыкканны күзәтү; наблюдать за движением поезда поездның хәрәкәтен күзәтү 2. за кем-чем күз-колак булу, күзәтү; наблюдать за детьми балаларга күз-колак булу 3. кого-что күзәтү; наблюдать жизнь животных хайваннар тормышын күзәтү
наблюдение (сущ.)(с) см. наблюдать; под наблюдением врача врач күзәтүе астында; рассказать о своих наблюдениях үзеңнең күзәтүләрең турында сөйләп бирү
надзирать (гл.)за кем-чем күзәтү, күзәтеп (тикшереп) тору
надсечь (гл.) спец. см. надрубить надсматривать (гл.)күзәтү; күзәтеп (тикшереп) тору; карау
неусыпный (прил.)уяу, бертуктаусыз, даими, бик дикъкатләп …; неусыпный надзор бертуктаусыз күзәтү
обзор (сущ.)(м) 1. см. обозреть; 2. күрү (күзәтү) мөмкинлеге; наблюдательный пункт имеет хороший обзор күзәтү пунктының күрү мөмкинлеге яхшы 3. күзәтү; международный обзор халыкара күзәтү
обзорный (прил.)күзәтү …ы, күзәтеп чыгу …ы; обзор …; обзорная лекция обзор лекция; статья носила обзорный характер мәкалә күзәтү характерында язылган иде
обозреватель (сущ.)(м)күзәтүче, обзор ясаучы; политический обозреватель политик обзор ясаучы; спортивный обозреватель спорт. күзәтүчесе
обозрение (сущ.)(с) 1. см. обозреть; обозрение звездного неба күктәге йолдызларны күзәтү 2. күзәтү; литературное обозрение әдәби күзәтү; международное обозрение халыкара күзәтү 3. (вид эстрадного или театрального представления) тамаша (тышкы яктан бәйләнешле аерым номерлардан торган драма, эстрада әсәре)
обозреть (гл.)что. книжн. 1. (осмотреть) карап чыгу, күз йөртеп чыгу, күз ташлау 2. перен. (обследовать, рассмотреть в речи, в статье) күзәтү, тикшерү, тикшереп (карап) чыгу
обсервационный (прил.) книж. күзәтүләр алып бару ...-ы, күзәтү ...-ы; обсервационный пункт күзәтү пункты
обсервация (сущ.)(ж) книж. науч. обсервация, күзәтү
объект (сущ.)(м) 1. (явление внешнего мира) объект 2. объект, әйбер, нәрсә; объект наблюдения күзәтү объекты 3. объект; туристский объект туристик объект; оборонный объект оборона объекты; стройтельные объекты төзелеш объектлары 4. грам. тәмамлык
океанириум (сущ.)(м)океанариум (диңгез хайваннарын һәм балыкларны үрчетү һәм аларның яшәешен күзәтү өчен җиһазланган бассейн)
опека (сущ.)(ж) 1. юр. опека (балаларны, психик авыруларны, картларны тәрбияләү эшен өскә алу һәм шулай ук аларның шәхси һәм милек хокукларын саклауны кайгырту), взять под опеку опекага алу 2. собир. (лица или учреждения) опекуннар, опекунлык 3. (забота, попечение) кайгырту-күзәтү; карау; родительская опека ата-аналарның кайгырту-күзәтүе
опекать (гл.)кого-что 1. юр. (осуществлять опеку) опекага алу, опекунлык итү 2. (заботиться) кайгырту, карау, кайгырту-күзәтү; опекать младших кечкенәләрне кайгырту-күзәтү
панорама (сущ.)(ж)панорама ( 1. биек урыннан караганда күзәтелә торган манзара 2. түгәрәк бина стенасына урнаштырылган зур картина 3. перен. бүгенге көннең нинди дә булса вакыйгаларын, күренешләрен, фактларын матбугатта, кинода һ. б. ш. киң күләмдә күзәтү 4. воен. артиллериядә кулланыла торган оптик прибор)
II (подо)(предлог) 1. с вин. п. (на вопрос куда) астына, төбенә; поставить под стол өстәл астына кую; положить под голову баш астына салу; смотреть под ноги аяк астына карау; спуститься под воду су төбенә төшү 2. с вин. п. астына, …га; взять под свою защиту үз канатың астына алу; отдать под суд судка бирү; взять под стражу сак астына алу 3. с вин. п. (близко к чему-л. по времени) алдыннан, …га таба, …га каршы, якын; под праздник бәйрәм алдыннан; в ночь под Новый год Яңа елга каршы төндә; под утро таң алдыннан; под вечер кичкә таба, кичкырын 4. с вин. п. (при указ. на возраст) чамасы, тирәсе, якын; ему лет под шестьдесят аңа алтмыш яшьләр чамасы 5. с вин. п. (в сопровождении чего-л.) астында, …га кушылып; под аплодисменты кул чапкан тавышлар астында; петь под гитару гитарага кушылып җырлау 6. с вин. л. (наподобие) …га охшатып, …на туры китереп; отделать под красное дерево кызыл агачка охшатып эшкәртү; подобрать под цвет төсенә туры китереп сайлап алу 7. с вин. п. (при указ. на назначение предмета) …га дигән, салырга дигән; өчен; бочка предназначена под вино аракы салырга дигән мичкә 8. с тв. п. астында, астыннан, төбендә; идти под дождем яңгыр астында бару; лодка проходит под мостом көймә күпер астыннан үтеп бара; под огнем противника дошман уты астында 9. с тв. п. астында, …ендә; под надзором күзәтү астында 10. с тв. п. (при указ. места) янында, якынында, тирәсендә; жить под Москвой Мәскәү тирәсендә яшәү; под городом шәһәр янында 11. тв. п. (в результате, вследствие) астында, …дан под впечатлением поездки йөреп кайту тәэсиреннән; под действием тепла җылылык тәэсиреннән 12. с тв. п. (при указ. на характерный признак) …лы; дом под железной крышей калай түбәле йорт; лампа под абажуром абажурлы лампа; лодка под парусами җилкәнле көймә; рыба под соусом соуслы балык 13. с тв. п. (при выделении из числа других предметов) астында, белән; писать под псевдонимом псевдоним белән язу 14. с тв. п. (при разъяснении смысла) …дан, астында; что понимать под этим словом? бу сүздән ни аңларга соң? взять под руку култыклап алу; под залог залогка әйбер куеп; под расписку кул куйдырып; под честное слово сүзенә ышанып; спрятать под замок бикләп кую; стричь под машинку чәчне машинка белән алу; хранить под замком бикләп саклау; это ему не под силу моңа аның көче җитмәс, моны ул булдыра алмый
подзорный (прил.)күзәтү …ы, ерактан күзәтә торган; подзорная труба күзәтү торбасы
поднадзорный (прил.)күзәтү астындагы, күзәтүдәге
полицейщина (сущ.)(ж)полицейщина (полиция режимы, иҗтимагый тормышны полиция күзәтүе астына алу)
последить (гл.)за кем-чем күзәтү, карау, күчәтеп тору, күз-колак булу
пост I(сущ.)(м) 1. пост (саклау урыны, күзәтү урыны), стоять на посту постта тору 2. (лицо или группа лиц) пост, постагы кешеләр 3. (должность) эш урыны, урын; пост директора директор урыны
представлять (гл.) 1. см. представить; 2. (быть, являться) булу, булып тору 3. кого-что вәкиле булу, … исеменнән эш алып бару; представлять новое учреждение яңа учреждениенең вәкиле булу 4. что (выражать) күзәтү, чагылдыру; представлять общенародные интересы гомумхалык мәнфәгатен күзәтү
преследовать (гл.) 1. кого-что (гнаться) эзәрләү, эзәрләп бару, куып бару; преследовать врага дошманны куып бару 2. перен. кого-что эзәрлекләү, йөдәтү, интектерү; баштан чыкмау; его не перестает преследовать мысль о неудавшейся операции уңышсыз үткән операция турындагы уй аның башыннан чыкмый 3. кого-что (притеснять) эзәрлекләү, җәберләү, җәберсетү 4. что (стремиться к чему-л.) күздә тоту, күзәтү; преследовать личные интересы үз файдаңны күзәтү преследовать по суду юр. судка бирү
призма (сущ.)(ж) мат. , физ. призма; многогранная призма күпкырлы призма сквозь призму чего (смотреть, наблюдать и т. п.) … призмасы аша (карау, күзәтү һ. б. ш.), … күзлеге аша (карау, күзәтү һ. б. ш.)
приметливость (сущ.)(ж) мн. нет, разг. күзәтүчән булу, күзәтүчәнлек, сизгер булу, сизгерлек
приметливый (прил.) разг. күзәтүчән, сизгер
присмотр (сущ.)(м)күзегү, күз-колак булу; карау; быть под присмотром күзәтү астында булу; оставить без присмотра караучысыз калдыру
присмотреть (гл.) 1. за кем-чем күзәтү, күз-колак булу (булып тору), күзәтеп тору, карау; присмотреть за детьми балаларга күз-колак булу 2. кого-что (выбрать) сайлау; күзләү; (подыскать) эзләү, эзләп табу (табып кую); присмотреть невесту кыз күзләү; присмотреть комнату бүлмә эзләп табу
присмотреться (гл.)к кому-чему и без доп. 1. (внимательно всмотреться) игътибар (дикъкать) белән карау, текәлеп карау; (наблюдая, понять) игътибар белән күзәтү, танышып җитү, аңлау 2. (привыкнуть) күнегеп (ияләшеп, танышып) җитү; присмотреться к работе эш белән танышып җитү; присмотреться в темноте күзләр караңгыга ияләшеп җитү
проследить (гл.) 1. кого-что (выследить) күзәтеп (сагалап) барып тоту, эзенә төшү 2. что (изучить последовательно) әзлекле рәвештә өйрәнү, күзәтү, күзәтеп бару; проследить развитие какого-нибудь явления берәр төрле күренешнең үсешен эзлекле рәвештә өйрәнү 3. за чем күзәтү; проследить за исполнением решения карарның үтәлешен күзәтү
пункт (сущ.)(м)в разн. знач. пункт, нокта; стратегический пункт стратегик пункт; наблюдательный пункт күзәтү ноктасы; населенный пункт торак пункты (авыл, шәһәр һ. б. ш.); соглашение из пяти пунктов биш пункттан торган килешү; кульминационный пункт кульминацион пункт; самый высокий пункт местности урынның иң югары ноктасы по пунктам или пункт за пунктом җентекле итеп, тәртип белән, пунктлап
радиоастрономия (сущ.)(ж)радиоастрономия (төрле космик объектларны алар җибәрә торган радиодулкыннарны күзәтү нигезендә өйрәнүче фән, астрономиянең бер тармагы)
самонаблюдение (сущ.)(с) книж. үз-үзеңне күзәтү
санитарный (прил.) 1. санитария …ы; санитарный надзор санитария күзәтүе; санитарный врач санитария врачы 2. санитар; санитарное состояние города шәһәрнең санитар хәле 3. (в армии) санитария …ы; санитарный поезд санитария поезды; санитарная часть санитария часте
своекорыстие (сущ.)(с)үз файдасын гына күзәтү, үз мәнфәгатен генә кайгырту, хирыслык, үз җаен гына карау
сейсмометр (сущ.)(м)сейсмометр (җир кабыгындагы тирбәнешләрне күзәтү приборы)
сейсмометрический (прил.)сейсмометрик; сейсмометрические наблюдения сейсмометрик күзәтүләр
синоптический (прил.)синоптик; синоптическая карта синоптик карта (һава хәлен күзәтү мәгълүматлары төшерелгән географик карта)
следить I(гл.) 1. за кем-чем күзәтү, күзәтеп (карап) тору; следить за полетом птиц кошлар очканны күзәтеп тору 2. за чем күзәтү, күзәтеп бару; следить за успехами науки фән уңышларын күзәтеп бару 3. за кем-чем (заботиться, опекать) карау, күз-колак булу 4. за кем-чем (наблюдать с целью разоблачения) эзәрләү, күзәтеп йөрү, күзәтү 5. кого-что. охот. эзәрлекләү, эзеннән барып эзләү следить за собой үз-үзеңне карау (үзеңнең тышкы кыяфәтең яисә сәламәтлегең турында кайгырту)
слежение (сущ.)(с) см. следить1; станция слежения спец. күзәтү станциясе
смотреть (гл.) 1. что, на кого-что, во что карау; смотреть на улицу урамга карау; смотреть на небо күккә карау; окна смотрят во двор тәрәзәләре ишек алды ягына карый 2. что карау, тамаша кылу; смотреть спектакль спектакль карау 3. за кем-чем карау, күзәтү, саклау, күз-колак булу; смотреть за детьми балаларга күз-колак булу; смотреть за порядком тәртип саклау 4. на кого-что, разг. (брать пример с кого-л., считаться с кем-л.) карау, үрнәк алу 5. перен. на что карау, бәя бирү; смотреть на вещи просто әйберләргә гади генә карау 6. повел. смотри[те] кара[гыз] аны (кисәткәндә кулланыла); смотрите, не опоздайте! карагыз аны, соңга кала күрмәгез! куда он смотрит? кая карый?, ни карый?; нишләп бер дә игътибар итми?; смотреть в глаза кому күзенә карау, нык тору, курыкмау; смотреть волком бүре шикелле карау; смотреть молодцом егет кыяфәтле булу; смотреть сквозь пальцы на что бармак аша карау; смотреть смерти в глаза үлем белән йөзгә-йөз килү, үлем белән күзгә-күз очрашу; смотря как (где, куда, какой) ничек (кайда, кая, нинди) булуына карап
смотровой (прил.) 1. смотр …ы; смотровая комиссия смотр комиссиясе 2. карау …ы, күзәтү …ы; смотровая щель в танке танкның күзәтү ярыгы
смотрок (сущ.)(м) обл. карап торучы, күзәтүче
созерцатель (сущ.)(м) книжн. (пассивный наблюдатель) пассив күзәтүче, читтән торып күзәтүче, карап торучы
созерцательность (сущ.)(ж) мн. (нет) 1. устар. тирәнтен күзәтүчәнлек, үтә күрүчәнлек; 2. неодобр. пассив күзәтүчәнлек; хыялга бирелүчәнлек, хыялга (уйга) чумучанлык
созерцательный (прил.) книжн. 1. читтән торып күзәтү …ы, читтән карап тору …ы; читтән торып күзәткән; созерцательное настроение читтән торып күзәтү настроениесе 2. хыялга бирелеп …, хыялга чумып …; созерцательная жизнь хыялга бирелеп яшәү
созерцать (гл.)кого-что, книжн. күзәтү, читтән торып күзәтү, тамаша кылу, тамаша итү
спектроскоп (сущ.)(м) физ. спектроскоп (спектрларны күзәтү приборы)
ставленница (сущ.)(ж) 1. старин. кандидат хатын-кыз; 2. куелган хатын-кыз, куйган хатын-кыз (аерым яки бер төркем кешеләрнең теләге буенча яки тырышлыгы белән алар файдасын күзәтү өчен куелган хатын-кыз)
(гл.) 1. саклау, саклап тору; стеречь вещи әйберләрне саклап тору; 2. сагалау, сагалап тору; охотник стерег медведя аучы аю сагалап тора иде; 3. перен. күзәтү, күзәтеп тору; его взгляд стерег каждое мое движение ул минем һәрбер хәрәкәтемне күзәтеп тора иде
стоматоскопический (прил.) мед. стоматоскопик; стоматоскопические наблюдения стоматоскопик күзәтүләр; стоматоскопический метод стоматоскопик метод (авазны әйткән вакытта сөйләү әгъзаларының артикуляциясен төшереп алу ысулы)
сторонний (прил.) уст. , торып…, … ; сторонний наблюдатель торып күзәтүче
стряпчий (сущ.)(м)( 1. ист. : патша сараенда хуҗалык белән хезмәтче 2. 19 йөздә Россиядә: суд суд алып бару тәртибен күзәтүче )
сцена (сущ.)(ж) 1. сәхнә; театральная сцена театр сәхнәсе 2. күренеш ( мәс. пьесада, романда) 3. вакыйга, очрак, күренеш; наблюдать за уличной сценой урамдагы вакыйганы күзәтү 4. разг. орыш-талаш, кычкырыш; семейная сцена семьядагы орыш-талаш сойти со сцены (берәр эштән) читкә китү
сценариус (сущ.)(м) театр. сценариус (театрда актерларның сәхнәгә чыгу тәртибен күзәтүче работник)
телеобозреватель (сущ.)(м)телекүзәтүче
телескопический (прил.) 1. телескоп …ы; телескоп аша гына күренгән; телескоп ярдәмендә …; телескопическая антенна телескоп антеннасы; телескопические планеты телескоп аша гына күреп була торган планеталар; телескопические наблюдения Марса Марсны телескоп ярдәме белән күзәтү 2. опт. телескопик, нык зурайтып күрсәтә торган; телескопические очки нык зурайтып күрсәтә торган күзлек
телескопия (сущ.)(ж) мн. нет, астр. телескопия, телескоп аша карап йолдызларны күзәтү
усмотреть (гл.) 1. за кем-чем, разг. күзәтү, күз-колак булу, күз җитү, күздән ычкындырмау; за всеми сразу не усмотришь барысын да берьюлы күзәтеп бетерә алмассың 2. что в чем … дип тану, … дип санау, … дип исәпләү, … дип табу; усмотреть в решении серьезную ошибку карарда җитди хата бар дип табу
ферула (сущ.)(ж) книж. ферула ( 1. старин. иске мәктәптә укучыларны учларына сугып җәзалау линейкасы; 2. только ед. бик каты һәм интектергеч күзәтү; находиться под чьей-н. ферулой берәүнең бик каты һәм интектергеч күзәтүе астында булу)
физико-географический (прил.)физик география …ы, физик география буенча, физик-географик; физико-географический очерк физик география буенча очерк; физико-географический обзор физик-географик күзәтү
фотометрический (прил.)фотометрия...-ы; фотометрик; фотометрические наблюдения фотометрик күзәтүләр
ходить (гл.) 1. йөрү, йөреп тору; ходить по лесу урманда йөрү; ходить на цыпочках аяк очына гына басып йөрү; ходить взад-вперед әрле-бирле йөрү; ходить на лыжах чаңгыда йөрү 2. йөрү, бару, барып йөрү; ходить в театр театрга йөрү; ходить по магазинам магазиннарда йөрү; ходить в гости кунакка йөрү; ходить на охоту ауга йөрү; ходить в атаку атакага бару; ходить в поход походка йөрү 3. (о средствах транспорта) йөрү 4. йөрү; таралу; ходить по рукам кулдан-кулга йөрү; ходят слухи хәбәрләр таралган 5. разг. (шататься, дрожать) селкенү, селкенеп тору; пол ходит под ногами йөргәндә идән селкенеп тора в (о часах) йөрү 7. за кем-чем (заботиться, ухаживать) карау, күзәтү; ходить за больным авыруны карау; ходить за цветами чәчәкләрне карап үстерү 8. киеп йөрү; ходить в военной форме хәрби форма киеп йөрү; ходить в сапогах итек киеп йөрү; ходить босиком ялан аяк йөрү 9. (в игре) йөрү, чыгу; ходить с козыря козырь белән йөрү; вам ходить сез йөрергә тиеш 10. (пребывать в каком-л. состоянии) йөрү; ходить голодным ач йөрү 11. (быть кем-л.) … булып эшләү; ходить в председателях председатель булып эшләү 12. разг. (испражняться) тышка чыгу, тәрәт итү ходить вокруг да около мәсьәләне аңлап җиткермәү, мәсьәләнең асылына төшенеп җитмәү; ходить на задних лапках перед кем тәлинкә тоту, ялагайлану, юмакайлану; ходить по миру хәер сорашу; ходить по струнке у кого. перед кем песи кебек йөрү, биеп кенә тору
цензуровать (гл.) разг. цензуралау, цензурадан үткәрү (мәсәлән, басыласы әсәрне карау, күзәтү)
шкурник (сущ.)(м) разг. үз файдасын гына күзәтүче, үзен генә кайгыртучы, шкурник
Татарско-русский словарь:
агу I(неперех.) 1. 1) течь (о реке, воде в ней и т. п.); утекать, утечь (о жидкости из сосудов с худым дном, зерне из дырявого мешка и т. п.) || течение, утечка; суның агуын күзәтү наблюдать течение воды (за течением воды; как течёт вода) 2) протекать/течь || протекание (посередине, мимо чего) 3) протекать/протечь через что; течь (идти/пойти) поверх чего; су буаның өстеннән ага вода перетекает (идёт, пошла) через плотину 2. 1) течь, струиться; аның тамырларында аучы каны ага в его жилах струится (течёт) охотничья кровь 2) течь, идти/пойти (о слюне, крови из пореза и т. п.); вытекать/вытечь, выделяться/выделиться (о гное и т. п.); струиться, течь (идти) струёй (струйкой) (о крови, выдаиваемом молоке и т. п.) || течение, вытекание, выделение; кан агуын туктату остановить кровотечение 3. 1) течь, стекать/стечь, сбегать/сбежать (о дождевой воде с плаща, с крыши, по окну, стеклу, крыше; о поте со лба, по щекам; о слезах по лицу и т. п.) струиться, литься, катиться (о ручье, обильных слезах и т. п.) || течение, стекание, сток, сбегание; тир шундый ага... пот так и льёт (катится, струится) ...; чишмә чылтырап ага звонко струится ручей 2) идти (пойти, хлестать) потоком, хлестать (о крови; о потоке воды, вулканической лаве и т. п.) || поток 4. натекать/натечь; набежать (о берёзовом соке) || натекание; кәрәздән ярты савыт бал аккан из сот натекло полмиски мёда; өстәл астына бераз сөт аккан под стол натекло немного молока 5. течь, сыпаться (о зерне из бункера, песке, муке и т. п.); сыпаться (течь) струёй (струйкой), струиться, поструиться (о муке) 6. плыть (поплыть, идти/пойти, двигаться/ двинуться) по течению (о брёвнах, масляных пятнах на воде, плотах, льдинах и т. п.) 7. плыть/поплыть, течь/потечь, нестись/понестись (об облаках и т. п.) || поток; болытларның тиз агуы облака быстро несутся (текут); быстрый поток облаков 8. быть снесённым (унесённым) 9. вытекать/вытечь (о внутренностях задранного зверем животного, о глазах и т. п.) || вытекание; яраланган күзе аккан аның раненый глаз у него вытек 10. протекать/протечь, течь, подтекать, давать (дать) течь (о худом ведре, рассохшейся кадушке, новой лодке и т. п.) || протечка, течь, протекание; кисмәкнең агуын туктату остановить течь в кадушке 11. перен. течь, протекать/протечь, идти, плыть (о времени, жизни, годах и т. п.); утекать/утечь; бежать || течение, ход; бег; көннәрнең үз көенә генә агуы размеренное течение дней (будней); размеренный ход дней 12. перен. таять, плыть, уплывать/уплыть (о деньгах и т. п.) || таяние; акча ага гына, кая киткәнен дә белмәссең деньги так и тают (уплывают) неизвестно куда 13. перен. притекать, течь, плыть (о деньгах, денежных поступлениях, доходах и т. п.)
ас (сущ.) 1. низ (вагона, дивана, ящика), нижняя часть (сооружения, фундамента, мебели); снизу; понизу; исподнизу; иң аста в самом низу; в самой нижней части; бакның асты тутыга башлаган бак снизу заржавел; асты кирпеч, өсте агач йорт снизу кирпичный, а вверху деревянный дом 2. низок спец. , низочек (мелкой мебели, ящичка, пьедестала, сиденья) 3. разг. 1) подошва, подмётка; резин аслы ботинка ботинки на резиновой подошве; итекнең асты кубып төште у сапог отстала подошва 2) (обычно после ремонта) подбойка спец. и обл. , прост. , подбивка прост. ; яңа аслы киез итек валенки с новой подбойкой (подбивкой); валенки с новым подбоем 4. асты дно (посуды, судна); чиләкнең астына яфрак ябышкан ко дну ведра пристал лист 5. обычно асты (у скотины) подстилка; малның астын алыштыру менять подстилку у скота 6. асты 1) подножие (горы, скалы, дерева); подошва (горы) 2) подошва (утюга, электрочайника) 7. асты обозначает место, пространство, площадь под чем; аяк асты тулы әйбер под ногами полно вещей; баскыч астын кара әле посмотри-ка под крыльцом; загляни-ка под крыльцо; верстак астын себереп алу подмести под верстаком 8. асты в составе некоторых словосочетаний переводится приставкой под-; боз асты агымы подлёдное течение; тире асты катламы подкожный слой; тез асты подколенки 9. в знач.(послелог) а астына (аска, астыма...) 1) под (подо) что, кого; под кем, чем-л.; күзәтү астына алу брать под наблюдение; тамчы астына чиләк кую подставить под капель ведро; мал астына салам түшәү подстилать солому под скотину; яфрак астына качу прятаться под листвой (листву) 2) под (подо) что-л., за что-л.; под чем, за чем; кояш болыт астына керде солнце скрылось за тучей; буш җиңне каеш астына кыстыру заправлять пустой рукав за (под) ремень 10. в знач.(послелог) а астында (аста, астымда) 1) под кем, чем-л.; күзәтү астында под наблюдением (присмотром); эссе кояш астында под жарким солнцем; сезнең астыгызда кемнәр тора? кто под вами живёт? 2) за чем; ай болыт астында чакта пока луна за тучами 3) внизу чего; элек бу йорт астында кибет иде раньше внизу этого дома был магазин 11. в знач.(послелог) а астыннан 1) из-под кого, чего-л. (выходить, выползать, доставать кого, что-л.); диван астыннан из-под дивана; боз астыннан алу доставать из-под льда; бүрек астыннан чыгып торган чәч волосы, выбившиеся из-под шапки 2) под (подо) кем, чем-л. (проходить, проезжать); боз астыннан күренми подо льдом не видно; вагон астыннан үтү проходить под вагоном (вагонами) 3) из-за чего-л.; болыт астыннан ай күренде из-за туч появилась луна ||(прил.) разг. см. аскы; ас казналык нижняя челюсть; ас як нижняя сторона; өйнең ас ниргәләре нижние венцы избы
аст (сущ.) 1. низ (вагона, дивана, ящика), нижняя часть (сооружения, фундамента, мебели); снизу; понизу; исподнизу; иң аста в самом низу; в самой нижней части; бакның асты тутыга башлаган бак снизу заржавел; асты кирпеч, өсте агач йорт снизу кирпичный, а вверху деревянный дом 2. низок спец. , низочек (мелкой мебели, ящичка, пьедестала, сиденья) 3. разг. 1) подошва, подмётка; резин аслы ботинка ботинки на резиновой подошве; итекнең асты кубып төште у сапог отстала подошва 2) (обычно после ремонта) подбойка спец. и обл. , прост. , подбивка прост. ; яңа аслы киез итек валенки с новой подбойкой (подбивкой); валенки с новым подбоем 4. асты дно (посуды, судна); чиләкнең астына яфрак ябышкан ко дну ведра пристал лист 5. обычно асты (у скотины) подстилка; малның астын алыштыру менять подстилку у скота 6. асты 1) подножие (горы, скалы, дерева); подошва (горы) 2) подошва (утюга, электрочайника) 7. асты обозначает место, пространство, площадь под чем; аяк асты тулы әйбер под ногами полно вещей; баскыч астын кара әле посмотри-ка под крыльцом; загляни-ка под крыльцо; верстак астын себереп алу подмести под верстаком 8. асты в составе некоторых словосочетаний переводится приставкой под-; боз асты агымы подлёдное течение; тире асты катламы подкожный слой; тез асты подколенки 9. в знач.(послелог) а астына (аска, астыма...) 1) под (подо) что, кого; под кем, чем-л.; күзәтү астына алу брать под наблюдение; тамчы астына чиләк кую подставить под капель ведро; мал астына салам түшәү подстилать солому под скотину; яфрак астына качу прятаться под листвой (листву) 2) под (подо) что-л., за что-л.; под чем, за чем; кояш болыт астына керде солнце скрылось за тучей; буш җиңне каеш астына кыстыру заправлять пустой рукав за (под) ремень 10. в знач.(послелог) а астында (аста, астымда) 1) под кем, чем-л.; күзәтү астында под наблюдением (присмотром); эссе кояш астында под жарким солнцем; сезнең астыгызда кемнәр тора? кто под вами живёт? 2) за чем; ай болыт астында чакта пока луна за тучами 3) внизу чего; элек бу йорт астында кибет иде раньше внизу этого дома был магазин 11. в знач.(послелог) а астыннан 1) из-под кого, чего-л. (выходить, выползать, доставать кого, что-л.); диван астыннан из-под дивана; боз астыннан алу доставать из-под льда; бүрек астыннан чыгып торган чәч волосы, выбившиеся из-под шапки 2) под (подо) кем, чем-л. (проходить, проезжать); боз астыннан күренми подо льдом не видно; вагон астыннан үтү проходить под вагоном (вагонами) 3) из-за чего-л.; болыт астыннан ай күренде из-за туч появилась луна ||(прил.) разг. см. аскы; ас казналык нижняя челюсть; ас як нижняя сторона; өйнең ас ниргәләре нижние венцы избы
атмосфера (сущ.) 1. атмосфера (Земли, Луны) || атмосферный (слой, кислород) 2. разг. атмосфера (воздух); төньякның салкын ~сы холодная атмосфера севера; шәһәр ~сының торышын күзәтү наблюдение за состоянием атмосферы города 3. физ. , тех. атмосфера нагревательной печи 4. перен. атмосфера (дружбы, взаимопомощи, товарищества, борьбы; напряжённая, нездоровая); хезмәт ~сы трудовая атмосфера
бәйләнеш (сущ.) 1. связь, взаимосвязь, контакт; культура ~ләре культурные связи; фән һәм производство ~ләре связь науки и производства; туганлык ~ләре родственные связи 2. связь, согласованность (мыслей в изложении, речи); үзара ~е булмаган сүзләр слова, не имеющие связи(межд.) собой 3. 1) связь, взаимосвязь, отношение, общение (дружеское или деловое); сношения с кем, чем-л.; авыл белән ~ тоту держать связь с деревней; дуслык ~ләрен өзү прервать дружеские отношения 2) связь, любовная связь, любовные отношения; сожительство; егет белән кыз арасындагы ~ любовная связь(межд.) девушкой и парнем; 3) мн. связи; югарыдагы ~ләр связи в верхах; әдәбият дөньясында ~ләр булдыру завести связи в литературном мире 4. связь, сообщение с кем-л., чем-л., сношение с кем-л., чем-л.; күрше күзәтү пункты белән ~ ничек? какова связь с соседним наблюдательным пунктом? ~нең бер генә юлы калды-телефон осталось только одно средство сообщения-телефон 5. связь, отношение, причастность, касательство; хатның эшкә турыдан-туры ~е бар письмо имеет прямое отношение к делу; бу сүзнең сиңа бернинди дә ~е юк это слово не имеет никакого отношения к тебе
гомумиләштерү (гл.)(перех.) 1. обобщать/обобщить || обобщение; алдынгылар тәҗрибәсен ~ү обобщить опыт передовиков; табигать белеменең яңа ачылышларын материалистик ~ү материалистическое обобщение открытий естествознания 2. обобщать/обобщить, подытоживать/подытожить, подвести итог; суммировать; резюмировать || обобщение, подытоживание, суммирование; сөйләнгәннәрне ~еп әйткәндә подытоживая (резюмируя) сказанное; күзәтү нәтиҗәләрен ~ү обобщить (подытожить) результаты наблюдения; докладның ~гән өлеше резюмирующая часть доклада 3. обобществлять/обобществить || обобществление; авыл хуҗалыгы инвентарьларын ~ү обобществить сельскохозяйственный инвентарь; крестьян хуҗалыкларын ~ү обобществить крестьянские хозяйства 4. лит. иск. типизировать || типизирование; типизация; чынбарлыкны образларда ~еп бирү типизировать действительность в образах; шигъри әсәрләрдә ~ү алымы приёмы типизации в поэзии
дипломатия (сущ.) 1. дипломатия (деятельность правительства по осуществлению внешней международной политики государства) || дипломатический; ~ вәкиллеге дипломатическое представительство; ~ күзәтүчесе дипломатический наблюдатель 2. перен. разг. дипломатия (ухищрения, уклончивость в действиях для достижения какой-л. цели); бу юлы аның ~се барып чыкмады на этот раз его дипломатия потерпела неудачу
еллык (прил.) 1. годовой (отчёт, итог); уртача ~к температура средняя годовая температура; ~к эш хакы годовой заработок 2. годовой, годичный (доход, расход, рост, запас, билет); за год; ~к метеорологик күзәтүләр годичные метеорологические наблюдения; туфракның ~к дым күләме годичный объём влажности почвы; журналның ~к текмәсе годовая подшивка журнала; подшивка журнала за год 3. ежегодный, годичный (научный сборник);-ежегодник; ~к журнал ежегодный (годичный) журнал; журнал-ежегодник, ежегодник 4. погодный (обзор литературы); ~к язмалар погодные записи 5. в сочет. с(числ.) колич. соотв. русскому 1)-летний,-годичный; егерме биш ~к эш тәҗрибәсе двадцатипятилетний опыт работы; ике ~к курслар двухгодичные курсы; йөз ~к имәннәр столетние дубы 2) за ... лет (года);-летний (отчёт, отпуск); на ... лет (года) (запас, задание, зарплата); егерме биш ~к үсеш нәтиҗәләре итоги развития за двадцать пять лет; двадцатипятилетний итог развития; өч ~к план трёхлетний план; план на три года 3) разг. -летний,-классный; җиде ~к белеме бар имеет семилетнее (семиклассное) образование 4) в знач.(сущ.)-летка,-летие; соңгы ун ~кта в последнее десятилетие; в последнем десятилетии 6. годовалый;-одногодок,-однолеток; ~к бәрән годовалый ягнёнок, ягнёнок-одногодок; ~к колын жеребёнок-однолеток; ~к чия үсентеләре вишнёвые саженцы-одногодки ||(сущ.) обычно еллыгы 1. годовщина;-летие; язучының йөз ~гы столетие писателя; туй ~гына в годовщину свадьбы 2. книжн. годовой заработок, годовая оплата; ~гы мең сумлык эшкә яллану наниматься на работу с годовым заработком в тысячу рублей 3. год; халыкара тынычлык ~гы международный год мира; табигатьне саклау ~гы год охраны природы
зур (прил.) 1. 1) большой, крупный, огромный; зур бәхет огромное счастье; зур язучы крупный писатель; зур совхоз җитәкчесе руководитель крупного совхоза; зур канәгатьләнү хисе чувство большого удовлетворения 2) большой (выше нормального), рослый; крупный, грузный (о человеке, детях, животных); зур гәүдәсе белән своей рослой фигурой 3) большой, крупный (доход, расход, налог, отряд, класс и т. д.), значительный, солидный; зур акча бәрабәренә за большие деньги; зур зыян большой ущерб 4) большой, объёмистый, вместительный; зур сумка вместительная сумка 5) большой, сильный; коллективныц зур йогынтысы сильное влияние коллектива; зур игътибар белән күзәтү следить с большим вниманием 2. 1) большой, взрослый, подросший (о ребёнке); нинди ~ улыгыз бар икән! какой у вас большой сын! 2) старший (по возрасту); ~ кызы старшая дочь; ~ оныгы өйләнгәнче яшәде жил до тех пор, пока старший внук не женился 3) в знач.(сущ.) зурлар взрослые; старшие; кечкенәм мәктәптә, ~лары эштә младший в школе, а старшие на работе; ~лар янында тыйнак булу вести себя при взрослых скромно 3. в сочет. со сл. на-лы,-ле; больше-, крупно-, много-, широко-, высоко-;-стый,-атый; ~ масштаблы широкомасштабный; ~ аяклы большеногий; ~ күзле большеглазый, глазастый; ~ колаклы ушастый; ~ борынлы носатый; ~ габаритлы крупногабаритный; большегабаритный; ~ күләмле объёмистый, объёмный; ~ күкрәкле большегрудая ||(нареч.) 1) широко (открывать рот), крупно; күзне зур ачу а) широко раскрыть глаза; б) выпучить глаза; в) перен. смотреть повнимательнее; зур атлау, зур атлап бару идти крупным шагом 2) больше, крупно; зур кисү отрезать большой кусок 3) много, премного; мин синең алда зур бурычлы(мын) тебе премного обязан я
икееллык (прил.) 1. двухгодовой, двухгодичный, двухлетний (отпуск, курс, отчёт); ~ метеорологик күзәтүләр двухгодичные метеорологические наблюдения; ~ сәяхәт двухгодичное путешествие, странствие; ~ тәҗрибә двухлетний опыт 2. бот. двухлетний (о растениях); ~ үсемлекләр двухлетние растения; ~ алмагач двухлетняя яблоня, яблоня-двухлетка
йолдыз (сущ.) 1. астр. в разн. знач. звезда || звёздный; күк йөзен ~лар каплаган небо усеяно звёздами; ~лар хәрәкәтен күзәтү наблюдать за движением звёзд; бишенче зурлыктагы ~ звезда пятой величины; ~ларга юл салу прокладывать путь к звёздам (в космос); ~дай балкый сияет, как звезда; мәхәббәт ~ы звезда любви; илһам ~ы звезда вдохновения; атаклы сәхнә ~ы знаменитая звезда сцены; ~лар тупланышы звёздное скопление; ~лар системасы звёздная система; ~ туганнар звёздные (космические) братья 2. в притяж. ф. йолдызым форма ласкового обращения звёздочка моя; йом-йом күзең, йокла инде, ~ым закрой-ка глазки, спи моя звёздочка 3. звезда (предмет в форме звезды); биш почмаклы ~ пятиконечная звезда; Кызыл Йолдыз ордены орден Красной Звезды; Алтын Йолдыз медале медаль Золотая Звезда
йөзү (гл.)(неперех.) 1. в разн. знач. плавать, плыть || 1) плавание, заплыв, проплыв (о рыбах, водоплавающих птицах, человеке, предметах, облаках и т. п.) 2) плавательный (бассейн); аркада ~ү плавать на спине; көймәдә ~ү купаться на лодке; хыялда ~ү предаваться грёзам; 15 метрга ~ү заплыв на 15 метров; бозлар ~үен күзәтү следить за проплывом льдин; ~ү костюмы плавательный костюм; ~ү ярышы соревнование по плаванию 2. перен. утопать, купаться (в удовольствии, богатстве, роскоши и т. п.; в пыли, грязи и т. п.); бәхеттә ~ү утопать в счастье; рәхәттә ~ү купаться в блаженстве; кан эчендә ~ү утопать в крови 3. в знач.(нареч.) йөзеп вплавь; елганы ~еп чыгарга булдык через речку решили переправиться вплавь 4. в знач.(нареч.) йөзгәндә см. йөзеп&барганда ; ~гәндә тотып алу поймать на плаву
кинокүзәтү (сущ.) кинообозрение, кинонаблюдение
корбан I(сущ.) 1. в разн. знач. жертва (войны, интриги, преступления, стихийного бедствия и т. п.); ~ын күзәтү следить (наблюдать) за своей жертвой; һаләкәт ~нары жертвы катастрофы; һәртөрле ~нарга хәзер булу быть готовым к любым жертвам 2. рел. этногр. жертва, жертвенное животное || жертвенный; ~ чалу резать (колоть) жертвенное животное, резать (барана) в жертву; ~ ите жертвенное мясо 3. разг. см. корбан&бәйрәме
көнләшү (гл.)(неперех.) 1. ревновать, приревновать || ревность; ~ерлек сәбәпләр булу иметь причины для ревности; ~ү мәхәббәтнең күләгәсе ( погов. ) ревность-тень любви 2. завидовать; позавидовать кому, чему-л. || зависть; ~еп әйтү говорить от зависти; иптәшенең уңышларыннан ~ү завидовать успехам товарища; ~үдән нәрсә эшләргә белмәү не знать, что делать от зависти 3. в знач.(нареч.) көнләшеп завистливо; ~еп карау (күзәтү) смотреть (наблюдать) завистливо
күзәтелү (гл.) страд. от күзәтү 1. наблюдаться, обозреваться 2. исследоваться, изучаться, обозреваться 3. перен. преследоваться (о цели)
күзәтелүдәге (прил.) см. күзәтү&астындагы
күзәтеш (сущ.) редко см. күзәтү1
күзәтешү (гл.) взаимно-совм. от күзәтү 1
күзәткәләү (многокр.) от күзәтү наблюдать, присматривать (иногда)
күзәтү (гл.)(перех.) 1. наблюдать, следить что-л. и без доп. , за кем, чем-л.; созерцать, обозревать/обозреть || наблюдение, обзор, созерцание; күгәрченнәр очышын ~ү следить (наблюдать) полёт голубей; самолёттан тайга киңлекләрен ~ү обозревать с самолёта таёжные просторы; команданың уенын ~ү следить за игрой команды; һава торышын ~ү наблюдение за погодой; табигатьне ~ү созерцать природу 2. следить, надзирать, присматривать, присмотреть || надзор, слежение; тәртип ~ү надзирать за порядком; сәламәтлекне ~ү следить за здоровьем; балаларны ~ү следить (присматривать) за детьми; ~үсез калдыру оставлять без присмотра (надзора) 3. наблюдать, следить (с целью разоблачения), шпионить || наблюдение, слежка за кем, чем-л.; дошманның хәрәкәтен ~ү следить за движением противника; шикле кешене ~ү слежка за подозрительным человеком; аны әле һаман ~әләр за ним всё ещё наблюдают 4. выглядывать/выглядеть, высмотреть, замечать/заметить (наблюдая); барысын да күрү, ~ү всё увидеть, высмотреть 5. обозревать/обозреть || обозрение, обзор; халыкара ~ү международный обзор; әдәби ~ү литературное обозрение; газетаның бүгенге санына ~ү ясау дать обзор сегодняшнего номера газеты 6. исследовать, изучать/изучить, обозревать/обозреть || исследование, изучение, обзор; язучының иҗат юлын ~ү обозревать (исследовать) творческий путь писателя 7. перен. преследовать (какую-л. цель), иметь в виду; выжидать || ожидание, выжидание, преследование; халык мәнфәгатен ~ү преследовать интересы народа; үз файдасын ~ү преследовать (иметь в виду) личные выгоды; уңайлы очрак ~ү выжидать удобный момент 8. перен. соблюдать, хранить, оберегать, уважать (обычаи, традиции) || соблюдение, уважение
күзәтүчән (прил.) наблюдательный
күзәтүчәнлек (сущ.) наблюдательность
күзәтүче (сущ.) 1. наблюдатель, созерцатель; обозреватель; чит ил ~ләре иностранные наблюдатели; газета ~ләре обозреватели газет; хәрби ~ләр военные наблюдатели 2. надзиратель, надзирательница (до революции); смотритель; полиция ~ләре полицейские надзиратели
күзәтүчесезлек (сущ.) безнадзорность
күзәтче (сущ.) 1. см. күзәтүче 2. дозорный, разведчик, наблюдатель ||(прил.) дозорный, разведывательный; ~ отряд дозорный отряд
I(перех.) диал. 1. см. күзәтү1. 2. прицеливаться/прицелиться; брать (взять) на мушку
күзләү I(перех.) 1. разг. см. күзәтү1. 2. просматривать, высматривать, выбирать
нокта (сущ.) 1. в разн. знач. точка; кара ~ чёрная точка; тауның иң биек ~сы самая высокая точка горы 2. точка, место, пункт; сәүдә ~сы торговая точка; күзәтү ~сы пункт наблюдения, наблюдательный пункт 3. точка, предел, уровень; су иң югары ~га җитте вода достигла высшего уровня
полиция (сущ.) в разн. знач. полиция || полицейский; ~ күзәтүе астында под надзором полиции; под полицейским надзором
телекүзәтү (сущ.) телеобзор
телекүзәтүче (сущ.) телеобозреватель
укучы (сущ.) 1. ученик, учащийся, школьник || ученический 2. читатель || читательский; ~лардан килгән хатларга күзәтү обзор по письмам читателей; ~лар конференциясе читательская конференция
экокүзәтү (сущ.) экологический надзор
яшеренлек (сущ.) 1. таинство, секретность, келейность; сөйләшүләрнең ~ге келейность переговоров; договорның ~ге секретность договора 2. нелегальность, конспиративность; түгәрәкләрнең ~ге конспиративность кружков 3. тайна, секретность, засекреченность, негласность, конфиденциальность; күзәтүнең ~ге негласность надзора; документларның ~ге секретность документов; белдерүнең ~ге конфиденциальность сообщения 4. таинство, скрытность, затаённость, замаскированность, завуалированность (вражды, ненависти, отношений, неприязни и т. п.) 5. таинство, скрытность, сокровенность (мыслей, чувств, переживаний, мечтаний и т. п.)
яшертен (нареч.) скрытно, тайно, тайком, втайне, украдкой, втихомолку, исподтишка, крадучись; инкогнито; ~ эш йөртү вести дело исподтишка; ~ язу написать втайне; ~ күзәтү наблюдать исподтишка (украдкой, тайком); ~ кайгыру горевать втихомолку ||(прил.) тайный, скрытный; ~ очрашулар тайные встречи
Тәсадеф