Русско-татарский словарь:
абсентеизм (сущ.)(м) мн. (нет)абсентеизм (буржуаз илләрдә сайлауларга катнашудан, җыелышларга килүдән масса күләмдә баш тарту)
абсентеист (сущ.)(м)абсентеист, абсентеизм тарафдары (буржуаз илләрдә сайлауларга катнашудан, җыелышларга килүдән баш тартучы)
аврал (сущ.)(м)аврал ( 1. мор. корабльдә гадәттә тревога буенча барлык команданың катнашы белән үткәрелә торган ашыгыч эш 2. перен. бөтен коллективның, катнашы белән башкарыла торган ашыгыч эш)
автогонщик (сущ.)(м)автоузышчы, автоузышта катнашучы
аполитизм (сущ.)(м)аполитизм (хезмәт ияләренә чит булган идеологияне яшерү өчен политика мәсьәләләренә кул селтәгән булып кылану; политик тормышка катнашудан баш тарту)
(сущ.)(м)аполитизм (политика мәсьәләләре белән кызыксынмау, иҗтимагый-политик тормышта катнашудан баш тарту)
аполитицизм (сущ.)(м)аполитизм (хезмәт ияләренә чит булган идеологияне яшерү өчен политика мәсьәләләренә кул селтәгән булып кылану; политик тормышка катнашудан баш тарту)
аполитичный (прил.)политика белән кызыксынмаучы, иҗтимагый тормышта катнашмый торган
безбелковый (прил.)аксымсыз, аксым катнашмаган
безводный (прил.) 1. сусыз, суга ярлы, суы аз; безводная пустыня сусыз чүл 2. хим. сусыз, су катнашмаган
боевой (прил.) 1. сугыш …ы; хәрби; боевой конь сугыш аты; боевая подготовка хәрби хәзерлек 2. сугышчан; привести в боевую готовность (гаскәрләрне-коралларны) сугышчан әзерлеккә китерү 3. булдыклы, үткен; боевой парень булдыклы егет 4. күтәренке, дәртле; боевое настроение күтәренке кәеф 5. (очень важный) сугышчан, бик мөһим, беренче чираттагы; боевая задача сугышчан бурыч боевое крещение 1) сугышта беренче мәртәбә катнашу; 2) беренче сынау; беренче мәртәбә чирканыч алу
буерист (сущ.)(м)буерчы (буерлар ярышында катнашучы)
бунтовать (гл.) 1. (участвовать в бунте) бунт чыгару, бунт күтәрү, бунтта катнашу 2. кого-что бунтка чакыру; бунтка котырту; бунтовать народ халыкны бунтка чакыру 3. (протестовать) каршы чыгу, котырыну, ду килү
быть (гл.) 1. (существовать, иметься) бар [булу], булу; (үткән заман формасында) … иде; у меня есть дочь минем кызым бар; книги были в шкафу китаплар шкафта иделәр 2. (находиться, присутствовать) булу; вечером я буду дома кичен мин өйдә булырмын 3. (происходить, случаться) булу; вчера был дождь кичә яңгыр булды; собрание будет завтра җыелыш иртәгә булачак 4. (приходить, приезжать) килү, булу; буду к вечеру кичкә килермен 5. употр. как часть составного сказ. 1) ия белән исем хәбәр арасында бәйләүче чара буларак кулланыла: булу, … иде; отец был врачом атасы врач иде; 2) төшем юнәлешенең катлаулы формасын ясый: … иде; сад был посажен школьниками бакча мәктәп укучылары тарафыннан утыртылган иде; 3) тәмамланмаган төрнең киләчәк заман формасын ясауда катнаша: …ыр, … ачак; будешь читать? укырсыңмы? была не была! булса булыр, булмаса юк!; беткән баш беткән!; будь что будет нәрсә булса да булыр
ввязать (гл.) 1. что кушып бәйләү, кушу, бәйләү; бәйләп кушу; ввязать пятку в чулок үкчәне оекка бәйләп кушу 2. перен. кого-что, разг. (впутать) бутау, катнаштыру; ввязать кого-л. в неприятное дело кемне дә булса яман эшкә бутау
ввязаться (гл.)во что, разг. катнашу, катнашып китү, тыгылу, кысылу, кысылып китү; ввязаться в разговор сүзгә кысылып китү
включиться (гл.) 1. катнашу, катнашып китү, кушылу, кушылып китү; включиться в соревнование ярышка катнашу 2. тоташу; кабыну; эшли башлау; мотор включился мотор эшли башлады
вмешательство (сущ.)(с) 1. тыгылу, кысылыш, катышу, тыкшыну; катнашу; вмешательство в личные дела шәхси эшләргә тыгылу; требуется вмешательство прокурора прокурорның катнашуы таләп ителә 2. катнашлык, катнашу; хирургическое вмешательство хирургия катнашлыгы
вмешать (гл.) 1. что во что (добавить) өстәп катыштыру, өстәп кушу, аралаштыру 2. перен. кого-что, разг. китереп тыгу, бутау, катнаштыру; вмешать в опасное дело куркыныч эшкә бутау
вмешаться (гл.)во что кысылу, катнашу, тыгылу; вмешаться в спор бәхәскә кысылу; вмешаться в драку сугышка катнашу; в конфликт вмешался директор конфликтка директор катнашты
вовеки (нареч.) см. вовек вовлекать (гл.) см. вовлечь вовлекаться (гл.) 1. катнашу, катнаша башлау; вовлекаться в общественную работу җәмәгать эшләренә катнашу; 2. страд. тартылу, җәлеп ителү
вовлечь (гл.)кого-что во что тарту, җәлеп итү, катнаштыру, ылыктыру; вовлечь в работу эшкә җәлеп итү
всенародный (прил.)бөтен халык[ның] …ы, гомум халык …ы; всенародное обсуждение фикер алышуда бөтен халыкның катнашуы; всенародное голосование бөтен халыкның тавыш бирүе; всенародный праздник бөтен халык бәйрәме; всенародное достояние гомум халык байлыгы
втравиться (гл.) 1. охот. ауга өйрәнү, сунарга өйрәнү (этләр, ау бөркете һ.б.ш. турында) 2. перен. во что, прост. (вовлечься) кызыгып китеп катышу, мавыгып китеп катнашу
втянуться (гл.) 1. эчкә суырылу, эчкә бату, эчкә керү, эчкә батып керү; у больного втянулись щеки авыруның яңаклары эчкә баткан 2. (постепенно войти, углубиться) килеп керү 3. перен. катнашу, кушылу, катнашып (кушылып) китү, тартылу, тартылып китү; втянуться в разговор сүзгә тартылу 4. перен. гадәтләнү, ияләшү, күнегү, гадәтләнеп (күнегеп, ияләшеп, кереп) китү; втянуться в работу эшкә кереп китү
газоконденсат (сущ.)(м)газ-конденсат (авыр углеводородлар катнаш табигый газ)
гайдамак (сущ.)(м) ист. гайдамак ( 1. 18нче йөзләрдә поляк алпавытларына каршы баш күтәргән украин казагы 2. 1918-1920 елларда гражданнар сугышы вакытында Украинада советлар властена каршы көрәштә катнашучы солдат)
гвардия (сущ.)(ж)гвардия (сайланып алынган яки сугышта дан казанган иң яхшы гаскәр) Красная гвардия Кызыл гвардия; старая гвардия карт гвардия (берәр өлкәдә сыналган, тәҗрибәле эшлеклеләр); белая гвардия ак гвардия (гражданнар сугышында Советларга каршы сугышларда катнашкан контрреволюцион гаскәр)
II(прил.)ачык, халыктан яшерен булмаган, һәркем катнашырга ирекле булган; гласный суд ачык суд
глинобитный (прил.)балчык… (салам яки чыбык катнаш балчыктан салынган), глинобитная стена балчык стена
городошник (сущ.)(м)городки (бура) уенында катнашучы
горючий I(прил.) 1. яна торган; кабынучан; горючий материал яна торган материал; горючая смесь яна торган катнашма 2. в знач.(сущ.)горючее с ягулык, сыек ягулык
двухтысячный (прил.) 1. (числ.)ике меңенче 2. разг. (о цене) ике мең сумлык…, ике меңлек … 3. ике меңнән торган, ике мең кеше катнашкан, ике мең кешелек …; двухтысячный отряд ике мең кешелек отряд
действующий (прил.) 1. (прич.)от действовать; 2. (о законах, постановлениях) гамәлдәге… действующая армия хәрәкәттәге (сугыштагы) армия; действующие лица катнашучылар ( мәс. пьесада)
демонстрант (сущ.)(м)демонстрацияче, демонстрациядә катнашучы
демонстрантка (сущ.)(ж)демонстрант (демонстрациядә катнашучы)
демонстрировать (гл.) 1. кого-что күрсәтү; демонстрировать новый фильм яңа фильм күрсәтү 2. демонстрациядә катнашу; демонстрировать по улицам города шәһәр урамнарында демонстрациядә катнашу
десятиборец (сущ.)(м)ун төр ярышта катнашучы
деятельный (прил.)эшлекле, эшчән; якыннан; деятельный человек эшлекле кеше; принимать деятельное участие якыннан катнашу
дисквалификация (сущ.)(ж) 1. квалификациясеннән мәхрүм итү 2. спорт. дисквалификация (берәр гаеп өчен спорт ярышында катнашудан мәхрүм итү)
дисквалифицировать (гл.)кого-что 1. квалификациядән мәхрүм итү 2. спорт. дисквалификацияләү, ярышта катнашудан мәхрүм итү
диспутант (сущ.)(м) книж. устар. диспутант, диспутта катнашучы
диспутировать (гл.) книжн. диспутта катнашу, бәхәсләшү
дистиллировать (гл.)что дистилляцияләү, сафландыру, катнашмалардан арындыру; дистиллировать воду суны сафландыру
диффузия (сущ.)(ж) физ. диффузия, үзара аралашу (катнашу); диффузия газов газларның үзара катнашуы
диффузный (прил.) физ. диффуз, үзара катнашкан (кушылган), чәчелгән; диффузный свет диффуз яктылык
добровольность (сущ.)(ж) мн. нет, книж. үз теләге белән эшләү, ирекле рәвештә ашләү; үз теләге белән катнашу
доброхот (сущ.)(м) устар. 1. см. доброжелатель. 2. телән катнашучы
II(прил.)өлешләп [бүленә торган]; долевое участие в чем-л. берәр нәрсәдә өлешләп катнашу, өлешкә керү
допускать (гл.) 1. кого-что керергә рөхсәт итү, кертү; допускать к больному авыру янына керергә рөхсәт итү 2. кого-что к чему катнашырга рөхсәт итү; допускать к экзаменам имтиханнарда катнашырга рөхсәт итү 3. что и с неопр. рөхсәт итү, ирек бирү, юл кую; нельзя этого допускать моңа юл куярга ярамый; не допускать [и] мысли о чем ул турыда уйларга да ярамый, мөмкин булмаган нәрсә, ул турыда башка да китермәү 4. что (предполагать) уйлау, фараз итү 5. что җибәрү, ясау; допускать неточность төгәлсезлек җибәрү
единомышленник (сущ.)(м) 1. фикердәш 2. (сообщник) тарафдар, катнашучы (берәр яшерен эштә)
жестяный (прил.) см. жестяной жетон (сущ.)(м)жетон ( 1. ярышта катнашучыга приз итеп, берәр вакыйгада катнашучыга истәлек итеп бирелә торган металл значок 2. берәр әйбер, мәс. кассадан акча, алу өчен бирелә торган цифрлы калай кисәге)
жженка (сущ.)(ж)жженка (көйдерелгән шикәр катнаштырып рамнан яки коньяктан хәзерләнгән эчемлек)
жокей (сущ.)(м)жокей (ат чабышында катнашучы)
за (предлог) 1. с вин. п. (около, вокруг) янына, янында; сесть за стол өстәл янына утыру 2. с вин. п. (при указании на начало действия) …лый башлау, …га тотыну; приняться за работу эшли башлау 3. с вин. п. (при указании предмета, лица, позади или по другую сторону к-рого что-то помещено, спрятано) …га; заткнуть что-л. за пояс нәрсәне дә булса билбауга кыстыру 4. с вин. п. (при указании цены, платы) …га; купить за десять рублей ун сумга сатып алу 5. с вин. п. (позднее; больше; сверх) …дан; ему за сорок аңарга кырыктан артык, ул кырыктан узган; время за полночь төн уртасыннан узган вакыт; мороз за тридцать градусов салкын утыз градустан артып китте 6. с вин. п. (при указании на расстояние) …да; за десять километров отсюда моннан ун километрда; за три километра от дома өйдән өч километр ераклыкта 7. с вин. п. (раньше на какое-л. время) …нан … элек; за пять дней до срока срогыннан биш көн элек 8. с вин. п. (в течение какого-л. времени) …га, …да, өчен; заработок за год бер ел өчен хезмәт хакы; многое сделано за неделю бер атна эчендә күп нәрсә эшләнде; за последнее время соңгы вакытларда 9. с вин. п. (при указании на лицо или предмет, к к-ому прикасаются) …дан, …га; взять за руку кулыннан тоту; держаться за перила култыксага тотыну 10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) өчен; борьба за мир тынычлык өчен көрәш; сражаться за родину ватан өчен сугышта катнашу; голосовать за предложение тәкъдим өчен тавыш бирү 11. с вин. п. (вместо, в качестве кого-л.) өчен, урынына; я за тебя все сделаю мин синең өчен барысын да эшләрмен; работать за секретаря секретарь урынына эшләү 12. с вин. п. (при указании лица или предмета, выступающего в качестве кого-чего-л.) … итеп алу, … дип белү; принять за образец үрнәк итеп алу; принять кого-л. за своего знакомого кемне дә булса танышың дип белү 13. с вин. п. (при указании лица, к к-ому возникает какое-л. чувство) өчен; беспокоиться за детей балалар өчен борчылу; я рад за вас мин сезнең өчен шатмын 14. с вин. и тв. п. (по причине, вследствие) өчен; …лыктан; ценить за храбрость кыюлыгы өчен хөрмәт итү; за отсутствием времени вакыт булмаганлыктан 15. с вин. и тв. п. (через, по ту сторону, позади, около) артына, аръягына, артында, аръягында, читенә, кырыена; янында; …га; ступить за порог бусага артына чыгу; стать за дерево агач артына басу; стоять за дверью ишек артында басып тору; уехать за город шәһәр читенә китү; сидеть за столом өстәл янында утыру 16. с тв. п. (позади, вслед, следом) артыннан, эзеннән; идите за мной минем артымнан барыгыз; один за другим берсе артыннан берсе 17. с тв. п. (во время чего-л.) …да; вакытында, чакта, арада; за едой ашаганда; за работой эшләгән чакта; поговорить за обедом төшке аш вакытында сөйләшеп алу 18. с тв. п. (при указании лица или предмета, на к-ые направлено действие) …ны; наблюдать за детьми балаларны күзәтү; следить за чистотой чисталыкны саклау 19. с тв. п. (с целью, для чего-л.) …га; …ны; идти за водой суга бару; в погоне за удачей уңыш артыннан куу; послать за доктором докторны чакырырга җибәрү 20. с тв. п. (при указании лица, от к-ого зависит наступление какого-л. действия, за к-ым числится что-л.) …га, …ның; книга числится за мной китап минем исемемә язылган; дело за деньгами эш акчадан тора; за тобой долг синең бирәчәгең бар; очередь за тобой хәзер синең чиратың 21. с тв. п. …ган; …лы; ответ за подписью председателя председатель кул куйган җавап; приказ за номером 45 45че номерлы приказ 22. с тв. п. (при указании на смену действия, состояния, лица, предмета, явления) …дан соң; за дождями наступила жара яңгырлардан соң эссе көннәр башланды; читать книгу за книгой китап артыннан китап уку; год за годом ел артыннан ел кто за? кем риза?; в этом деле есть свои за и свои против бу эшнең уңай һәм кире яклары бар; выйти замуж за кого кемгә дә булса кияүгә чыгу; за исключением …дан башка; за исключением детей балалардан башка, балаларны санамаганда; за счет кого кемнең дә булса исәбенә (хисабына); за счет чего берәр нәрсә исәбенә, нәрсә булса да хисабына; ни за что! беркайчан да!, һичкайчан!
забастовщик (сущ.)(м)забастовкачы, эш ташлаучы, забастовкада катнашучы
забастовщица (сущ.)(ж)забастовкачы, забастовкада катнашучы
заболтать I(гл.)что, разг. (размешать) туглау, болгату, туглап катнаштыру; заболтать яйцо в суп ашка йомырка туглау
заговорщик (сущ.)(м)заговорчы, заговорга катнашучы
заговорщица (сущ.)(ж)заговорчы, заговорга катнашучы
закрытый (прил.) 1. (прич.)от закрыть; 2. (крытый) ябык; бөркәүле; закрытая машина ябык машина 3. ябык; закрытое партийное собрание ябык партия җыелышы 4. мед. эчке, эчтә …, эчтән …; закрытый перелом эчтә сыну 5. ябык; закрытое платье ябык күлмәк в закрытом помещении бина эчендә (тышта түгел); закрытое голосование яшерен тавыш бирү; закрытое море ябык диңгез; при закрытых дверях узара гына, чит кешеләрне катнаштырмыйча; с закрытыми глазами (идти на что-л.) тәвәккәлләп, күз йомып
II(гл.)кого-что во что (вовлечь) катнаштыру, тарту, тартып кертү, бутау (җинаятькә, начар эшкә)
замешаться (гл.) разг. 1. катнашу (берәр начар эшкә); замешаться в неприятную историю хәвефле эшкә катнашу 2. кереп югалу; замешаться в толпе халык арасына кереп югалу
золить (гл.)что, спец. көлләү (тиренең йонын кою өчен известь катнаштырып кал сибү)
игрок (сущ.)(м) 1. (участник игры) уенчы, уенга катнашучы 2. (любитель игры) уен сөючән, уен яратучан кеше (бигрәк тә комарлы уеннарны)
изоморфизм (сущ.)(м) хим. изоморфизм (химик составы белән бер ук типта булган матдәләрнең эремәдән катнаш составлы кристаллар бүлеп чыгару сәләте)
имущественный (прил.)милек …ы, мөлкәт …ы, милеккә бәйләнгән, милеккә карата булган; имущественный ценз мөлкәт цензы (капиталистик илләрдә: сайлауларда катнашу өчен билгеле бер күләмдә мөлкәтнең булуын таләп итә торган закон)
инструментовка (сущ.)(ж)инструментовка ( 1. муз. музыкаль әсәрне оркестр белән башкаруга яраклаштыру 2. музыка теориясендә музыкаль инструментларның оркестрда катнашу принципларын өйрәнә торган бүлек)
инсургент (сущ.)(м) книж. устар. инсургент, восстаниедә катнашучы, баш күтәрүче, фетнәче
инсургентский (прил.) книж. устар. инсургент ...-ы; инсургентлар ...-ы; баш күтәрүче ...-ы; баш күтәрүчеләр ...-ы; восстаниедә катнашучылар ...-ы; инсургентская группа восстаниедә катнашучылар группасы
интеллектуализм (сущ.)(м)интеллектуализм ( 1. псих. психологиядә бөтен психик тормыш акыл эшчәнлегенә нигезләнгән дип раслый торган идеалистик юнәлеш; 2. филос. кешенең психик кичерешләрендә ихтыярның катнашы юк, бары тик интеллект кына роль уйный дигән идеалистик караш)
касательство (сущ.)(с) книжн. катнаш, мөнәсәбәт; к этому делу он не имеет никакого касательства бу эшкә аның бертөрле дә катнашы юк
касатка (сущ.)(ж) 1. (деревенская ласточка) яр карлыгачы, керәшә 2. см. касатик касаться (гл.) 1. орыну, кагылу, тию, бәрелү; касаться земли ногами аяк белән җиргә тию 2. перен. кагылу, кагылып үтү, искә алып китү; касаться какого-либо вопроса берәр мәсьәләгә кагылып үтү 3. перен. бару; наш разговор касается музыки безнең сүзебез музыка турында бара 4. перен. катнашы булу, карау, кагылу; вопрос касается вас мәсьәлә сезгә карый; дело это меня совершенно не касается бу эшкә минем бөтенләй катнашым юк что касается …, …га килгәндә; что касается этой проблемы… бу проблемага килгәндә …
кворум (сущ.)(м)кворум (җыелышның тулы хокуклы булуы өчен җитәрлек катнашучылар саны)
клоунада (сущ.)(ж)клоунада (циркта клоуннар катнашы белән башкарыла торган чыгыш)
комбикорм (сущ.)(м)комбиазык (катнаш мал азыгы)
комбинированный (прил.)катнаш, комбинацияләрдән торган; комбинированный метод катнаш метод
комбинировать (гл.) 1. что (соединять) кушу, катнаштыру, берләштерү 2. разг. (строить комбинации) төрлечә исәпләп (эшләп) карау
коммунар (сущ.)(м)коммунар ( 1. Париж коммунасында катнашка кеше 2. коммуна члены)
компаньон (сущ.)(м) 1. (член торгового предприятия) компаньон, ширкәттә катнашучы 2. иптәш, мәҗлестәш
контрреволюционер (сущ.)(м)контрреволюционер, контрреволюциядә катнашучы, контрреволюция тарафдары
крещение (сущ.)(с) 1. (обряд) чукындыру, чукыну (христиан динендәге кешеләрнең йоласы) 2. (праздник) крещение (христиан динен тотучыларның зур бәйрәме) боевое крещение 1) беренче башлап сугышта катнашу; 2) берәр эштә беренче җитди сынау
крюшон (сущ.)(м)крюшон (җимештән ясалган шәраб ром яки коньяк белән катнашмасы)
курфюрст (сущ.)(м) истор. курфюрст (Германиядә феодализм чорында император сайлауга катнашу хокукы булган князь)
лес (сущ.)(м) 1. урман; смешанный лес катнаш урман 2. собир. (срубленные деревья) агач, агачлар (материал); гнать лес агач агызу 3. перен. чиксез күп, бик күп, хисапсыз күп; лес штыков хисапсыз күп штык как в лесу бернәрсә дә аңламыйча, бернәрсә дә белмичә; кто в лес, кто по дрова погов. төрлесе төрлечә; кем ничек тели, шулай
людный (прил.)күп кешеле, күп халыклы; людный город халкы күп шәһәр; людная улица халык күп йөри торган урам; людное собрание күп кеше катнашкан җыелыш
манифестант (сущ.)(м) книж. манифестант, манифестациядә катнашучы
манифестантка (сущ.)(ж) книж. манифестант хатын-кыз, манифестациядә катнашучы хатын-кыз
манифестировать (гл.)манифестациядә катнашу
маринад (сущ.)(м)маринад ( 1. ашамлыкка тәм кертү өчен серкә, зәйтүн мае һ.б.ш. катнаштырып хәзерләнгән сыекча 2. маринадланган ашамлык)
массовка (сущ.)(ж) разг. массовка ( 1. революциягә кадәрге Россиядә: кечкенә митинг, җыен 2. күп кешеләр катнашындагы экскурсия яки пикник 3. күп кешеләр катнашкан сәхнә күренеше)
массовый (прил.) 1. масса-күләм, күп кеше катнашкан; массовый героизм советских воинов совет сугышчыларының масса-күләм батырлыклары 2. күпләп; массовое производство күпләп җитештерү 3. киң; киң халык (масса) өчен; массовая литература киң масса өчен әдәбият; товары массового потребления киң куллану товарлары 4. киң катлау …; массовый читатель киң катлау укучылар
мастистый (прил.)(о лошади) саф төсле, бер төсле (башка төс катнашмаган)
матадор (сущ.)(м)матадор ( 1. Испаниядә үгез белән көрәштә төп сугышучы, үгезне кадап үтерүче кеше; 2. перен. разг. шутл. башлык, нинди дә булса эштә төп катнашучы)
мелодрама (сущ.)(ж)мелодрама ( 1. сентименталь хисләр катнаш авыр кичерешле драма әсәре 2. урынсыз трагизм, ясалмалык белән аерылып торган хис, кичерешләр турында)
мешанина (сущ.)(ж) разг. боламык; буталчык[лык], төрле әйберләр катнашмасы; җыен юк-бар; мешанина в голове башында боламык
II(гл.)что 1. болгату, туглау; мешать кашу ботканы болгату 2. катнаштыру, аралаштыру, кушу; мешать глину с песком кызыл балчыкны ком белән аралаштыру
II(гл.) 1. (смешиваться) катышу, катнашу, буталу 2. (о мыслях, речи) чуалу, буталу 3. страд. от мешать II
митинговать (гл.) разг. митинг үткәрү (җыю); митингта булу (катнашу)
многоборец (сущ.)(м) спорт. күп төр ярышта катнашучы
Татарско-русский словарь:
азык катнаштыргыч (сущ.) с.-х. кормосмеситель
актив I 1. (прил.) активный (процесс); энергичный (деятель); деятельный; действенный 2. (нареч.) активно, деятельно, энергично (действовать, поступать, обороняться); урып-җыюга ~ хәзерләнү активно готовиться к уборке 3. (сущ.) 1) собир. актив (беспартийный, профсоюзный, комсомольский, молодёжный, заводской, сельский); активисты 2) разг. актив (посвящённый охране природы); шәһәр ~ында катнашу участвовать в городском активе 3) разг. активист, активистка
атау I(перех.) обычно после слов дип, исеме белән см. аталу(в 1, 3-5 знач.) 1. называть/назвать; именовать/наименовать книжн. ; присваивать (присвоить, давать/дать) имя чьё, кого, какое || 1) название, номинация 2) назывной, номинативный; урамны берәр герой исеме белән ~у назвать улицу именем какого-л. героя; әсәрне ничек дип ~рга какое название дать произведению; сүзнең ~у функциясе номинативная функция слова 2. (при именном перечислении) называть/назвать, поименовать (свидетелей, соавторов, все произведения); катнашучыларның бөтенсен дә ~у назвать всех участников 3. прозывать/прозвать кем, чем, каким (человека, местность, случай, явление); называть/назвать, звать; давать (дать) название (прозвище) какое; үзәнне кояшлы дип ~у прозвать долину солнечной ; дать долине название солнечная 4. обзывать/обозвать кого, кем (хвастуном, трусом, бездельником); берәүне аю дип ~у обозвать кого-л. медведем 5. (оценивать) отзываться/отозваться о ком, о чём; называть/назвать каким что, кого; берәр китапны яхшы дип ~у хорошо отозваться о какой-л. книге 6. в знач.(нареч.) атап 1) по имени (именам) (приглашать за стол президиума, упоминать кого в докладе); по фамилиям 2) (по отдельности) поимённо, по именам (фамилиям) 3) лично (отправить посылку на чьё-л. имя); директорның үзенә ~п язылган хат письмо, адресованное директору 4) конкретно (указать чью-л. фамилию, обратить внимание на какой-л. недостаток) 5) специально, нарочно для чего, кого (прийти куда, написать пьесу для какой-л. труппы, коллекционировать картины для какой-л. выставки); туйга дип ~п әзерләгән сыйлар угощения, приготовленные специально к свадьбе
ашлама катнашмасы (сущ.) агро. тукосмесь
бәйге (сущ.) 1. бега, скачки; безнең колхоз атлары ~дә катнаша лошади нашего колхоза участвуют в скачках (бегах) 2. перен. соревнование, борьба; ~дә җиңеп чыгу побеждать в соревновании 3. приз (выдаваемый победителю на скачках и в борьбе)
бәйләү I(перех.) 1. связывать/связать, завязывать/завязать; закреплять/закрепить, соединять/соединить (узлом, концами, бантом и т. п.) || вязание, связывание, завязывание, соединение; өзелгән бауны ~әү связать оборванную верёвку; галстук ~әү завязать галстук; ботинка шнурларын ~әү завязать шнурки ботинок 2. привязывать/привязать, навязывать/навязать (к чему) || привязывание, навязывание; атны баганага ~әү привязать лошадь к столбу; муенга тасма ~әү повязать на шею ленту; таякка кармак җебе ~әү привязать к палке (удилищу) жилку (леску) 3. вязать, завязывать/завязать, связывать/связать (в снопы, узел, узелок и т. п.); перевязывать/перевязать, обвязывать/обвязать (чемодан, пачку бумаг, книги и т. п.) || вязание, завязывание, связывание, перевязывание, обвязывание; китапларны ~әү озак вакыт алмады на связывание книг ушло немного времени; сал ~әүдә күп кеше катнашты в связывании плотов участвовало много народу; көлтә ~әү вязать снопы 4. повязывать/повязать, подпоясывать/подпоясать, завязывать/завязать, перевязывать/перевязать, обвязывать/обвязать || повязывание, завязывание, обвязывание, перевязывание; башка яулык ~әү повязать голову платком; билгә билбау ~әү перевязать талию кушаком; күзләрне ~әү завязать глаза 5. перевязывать/перевязать, делать/сделать перевязку, бинтовать, забинтовывать/забинтовать; накладывать/наложить повязку на что || перевязка; жәрәхәтле кулны ~әү забинтовать раненую руку; баштагы яраны ~әү наложить повязку на рану на голове 6. 1) вязать, связывать/связать кого-л., спутывать/спутать чем-л. || вязание, связывание; жинаятьчене тотып ~әделәр преступника поймали и связали; аю баласын, тотып алып, каешлар белән ~әделәр медвежонка поймали и спутали ремнями 2) перен. вязать, связывать/связать; стеснять/стеснить; тормышка чыксаң, үз ирегеңне ~исең если замуж выйдешь, то стеснишь свою свободу; кунак аяк-кулны ~әр инде гость свяжет руки-ноги; ташла үзеңне ~әп торган нәрсәләрне дә безгә кил! бросай всё, что тебя связывает, приходи к нам! 7. вязать, связать; плести (крючком или на машине) || 1) вязание 2) вязальный; челтәр ~әү вязать кружево, плести кружево; оекбаш ~әү вязать носки; ятьмә ~әү плести сеть; ~әү энәсе вязальные спицы; ~әү түгәрәге вязальный кружок, кружок по вязанию 8. прям. перен. связывать/связать, соединять/соединить; служить связью(межд.) кем-л., чем-л. || связывание; соединение; асфальт юл шәһәр белән авылны ~и асфальтовая дорога связывает (соединяет) город с деревней; безне бары тик бала гына ~и нас связывает только ребёнок; үзебезнең язмышларны ~әү соединить судьбы свои 9. связывать/связать, сочетать, совмещать/совместить || связывание, сочетание с чем; шәхси интереслар белән җәмәгать интересларын ~әү сочетать личные интересы с общественными; укуны производство эшчәнлеге белән ~әү связать учёбу с производственной деятельностью 10. 1) связывать/связать; увязывать/увязать с чем; теорияне практика белән ~әү увязать теорию с практикой 2) связывать/связать; считать результатом чего-то; аның бүгенге уңышын тырышлыгына ~әү сегодняшний успех считать результатом его старательности 11. перен. вовлекать/вовлечь, втягивать/втянуть во что-л., замешивать/замешать; вмешивать/вмешать, впутывать/впутать разг. || вовлечение, привлечение, впутывание; андый начар эшкә мине ~әмәгез в такое тёмное дело меня не впутывайте; бу гайбәткә аны да ~деләр и его впутали в эту сплетню 12. притягивать/притянуть, приманивать/приманить разг. ; нәрсә белән аны үземә ~әргә? чем же её к себе притянуть? чем же её к себе приманить 13. перен. привязывать/привязать, приковывать/приковать; авыру аны бик озак вакытка урынга ~әде болезнь надолго приковала его к постели; гаилә тормышы аны кухняга ~әде семейная жизнь привязала её к кухне 14. лингв. связывать/связать (служебными словами или другими средствами); иярчен җөмләне баш җөмләгә ~әү связать подчинённое предложение с главным предложением
бәс I(сущ.) 1. иней; агачлар бәс белән капланган деревья покрыты инеем 2. изморозь; бәс катнашкан томан туман с изморозью
(сущ.) 1. зоол. вигонь (млекопитающее Южной Америки) 2. вигонь (пух вигоня); кофтага ~ катнаштырып бәйләү вязать кофту вперемежку с вигонью, вязать кофту с вигонью ||(прил.) вигоневый; ~ оек вигоневый чулок
газлар катнашмасы (сущ.) физ. газовая смесь
гыйбарәт книжн. 1. (предик. сл.) состоит в чём-л., заключается, кроется, выражается в чём-л.; сводится к чему-л.; бу эштә сезнең катнашыгыз нидән ~? в чём выражается ваше участие в этом деле?; максат түбәндәгеләрдән ~... цель заключается в следующем... 2. (прил.) состоящий, составленный из чего-л.; заключающийся, содержащийся в чём-л.; унике кешедән ~ төркем группа, состоящая из двенадцати человек
изоморф катнашма (сущ.) физ. изоморфная смесь
йөгереш (сущ.) 1. бег, забег; ~ ярышында катнашу участвовать в состязаниях по бегу; йөз метрга ~тә икенче урынны алу занять второе место в беге (забеге) на сто метров; ~тә алдан килү (узу) первенствовать в беге 2. диал. скачки, бега; атларны ~кә әзерләү готовить коней к скачкам (бегам) 3. разг. беготня; урамда ~ башланды на улице началась беготня 4. спец. 1) побежка (у животного); үрдәк ~е побежка утки; селәүсеннең ~е нәкъ мәченеке төсле побежка у рыси точно такая же, как у кошки 2) аллюр, побежка (у лошади); атны җиңелчә ~кә җибәрү пустить коня лёгкой рысью
катнаш (сущ.) 1. участие; идарәнең ~ы белән с участием управления; ата-аналар ~ында при участии родителей; артистлар ~ында с участием артистов 2. перен. отношение, причастность, связь; аның бу эштә бернинди ~ы юк он к этому делу никакого отношения не имеет || прил 1. в разн. знач. смешанный, перемешанный; ~ урманнар смешанные леса; ~ токымнар смешанные породы; ~ сөйләшләр смешанные говоры; ~ команда смешанная команда 2. в знач.(послелог) а с, вместе, с примесью, вперемежку с; кар ~ яңгыр ява идёт дождь вперемежку со снегом; таш ~ ком песок с примесью камня 3. в знач. соед. союза одновременно; и, да; гаҗәпләнү ~ аптырау хисе чувство удивления и недоумения
катнаш азык (сущ.) комбикорм (комбинированный корм) || комбикормовый
катнаш кушма җөмлә (сущ.) лингв. смешанное сложное предложение
катнаш кушылдыру (гл.)(перех.) скрещивать || скрещивание
катнаш периодик вакланма (сущ.) мат. смешанная периодическая дробь
катнаш сан (сущ.) 1. лингв. смешанное числительное 2. (сущ.) мат. смешанное число
катнаш силос (сущ.) комбисилос (комбинированный силос)
катнаш тоташтыру (сущ.) физ. смешанное соединение
катнашлык (сущ.) см. катнаш катнашма (сущ.) 1. смесь, примесь; ком, балчык ~сы смесь глины и песка; бетон ~сы бетонная смесь; тимер рудасындагы ~лар примеси, содержащиеся в железной руде 2. соединение; химик ~ химическое соединение 3. перен. разг. примесь; русча һәм татарча сүзләр ~сы примесь русских и татарских слов
катнашмалы (прил.) с примесью, содержащий примеси
катнашмаучан (прил.) спец. несмешивающийся
катнашмаучылык (сущ.) книжн. невмешательство, нейтралитет
катнаштыргыч бак (сущ.) тех. бак-смеситель
катнаштыру перех 1. смешивать/смешать, перемешивать/перемешать || смешивание, перемешивание; борчак белән ясмыкны ~ смешать горох с чечевицей; цементка ком ~ перемешать цемент с песком 2. вовлекать/вовлечь, привлекать/привлечь, клонить/склонить к чему-л., разрешить участвовать в чём-л. || вовлечение, привлечение, склонение; уенга ~ вовлечь в игру; сүзлек төзүгә ~ привлечь к составлению словаря 3. перен. замешивать/замешать, вмешивать/вмешать, ввязывать/ввязать, втягивать/втянуть, впутывать/впутать || замешивание, впутывание; күңелсез эшкә ~ ввязать в неприятное дело; гайбәткә ~ впутать в сплетню
катнаштырылу (гл.) страд. от катнаштыру
катнаштырып изү (гл.)(перех.) примесить
катнашу неперех 1. 1) участвовать, принимать/принять участие; юбилей кичәсендә ~у принимать участие в юбилейном вечере; ярышта ~у участвовать в соревнованиях 2) включаться/включиться, входить/войти куда-л.; коллективка ~ып китү включиться в коллектив, войти в коллектив 2. общаться, знаться, иметь дело с кем-л. || общение; мин алар белән ~мыйм я с ними не общаюсь 3. замешиваться/замешаться, вмешиваться/вмешаться, ввязываться/ввязаться, втягиваться/втянуться, впутываться/впутаться || вмешивание, ввязывание; олылар сүзенә ~у вмешаться в разговор взрослых; ~маган эше юк нет такого дела, в которое бы он не вмешался; начар эшкә ~кан был замешан в плохое дело 4. перен. перемешиваться/перемешаться, смешиваться/смешаться; аның тавышында үпкә ачу белән ~кан иде в его голосе была перемешана обида с гневом
катнашучан прил 1. общительный, компанейский; артельный 2. вмешивающийся; бөтен нәрсәгә ~ вмешивающийся во всё
катнашучы (сущ.) 1. участник; участвующий; ярышта ~ участник соревнований 2. чаще мн. ч. действующее лицо (в пьесе, постановке)
катнашып китү (гл.)(неперех.) включиться во что-л. (по ходу дела); примкнуть к чему-л.
катыш (прил.) послелог. см. катнаш катышкалау (многокр.) от катышу разг. изредка (временами) принимать участие; вмешиваться (иногда); вступать в...; безнең әңгәмәгә әти дә ~ый временами в нашей беседе и отец принимает участие
катыштыру (гл.)(перех.) см. катнаштыру
катышу (гл.)(неперех.) см. катнашу
ком катнаштыргыч (сущ.) тех. см. ком&тулгагыч
өләшкеч (сущ.) раздатчик (машина, заполняющая кормушки на животноводческих фермах); катнашманы ~кә җылытып тутыралар в раздатчик смесь загружают в тёплом виде
өлешле (прил.) 1. долевой; ~ катнашлык (катнашу) долевое участие в чём-л. 2. получивший свою долю; ул да ~ булды и он получил (свою) долю
парлагыч-катнаштыргыч (сущ.) с.-х. запарник-смеситель
путчта катнашучы (сущ.) путчист
суыткыч (сущ.) 1. холодильник 2. морозильник, морозилка, морозильная камера 3. охладитель; сөт ~ охладитель молока; пар машинасы ~ы охладитель паровой установки ||(прил.) 1. морозильный, холодильный; ~ камера морозильная (холодильная) камера; ~ җайланма холодильная установка 2. охладительный; охлаждающий; ~ катнашма охладительная смесь; ~ сыеклык охлаждающая жидкость
телләр катнашу (сущ.) лингв. скрещивание языков
телләр кушылу (сущ.) лингв. см. телләр&катнашу
урман (сущ.) в разн. знач. лес || лесной; лесо-, катнаш ~ смешанный лес; яфраклы ~ лиственный лес; ылыслы ~ хвойный лес; вак ~ мелкий лес; каен ~ы берёзовый лес; березняк; нарат ~ы сосновый лес; сосняк; ~ ташу возить лес; нефть вышкалары ~ы лес нефтяных вышек; ~ кошлары лесные птицы; ~ үсемлекләре лесные растения; ~ сукмагы лесная тропинка; ~ бүлемтеге лесосека; ~ техникасы институты лесотехнический институт; ~га утын ташымыйлар (посл.) в Тулу со своим самоваром не ездят (букв. в лес дрова не возят)
үлән бете (сущ.) бот. см. гөблә үлән катнашмасы (сущ.) с.-х. травосмесь
хром (сущ.) 1. хром (химический элемент); ~ катыш (катнашкан) см. хромлы 2. хром (сорт кожи); ~ итек хромовые сапоги (из хромовой кожи) 3. хром (минеральная краска) || хромовый
эчүлчәгеч (сущ.) см. нутромер эчүчелек (сущ.) см. эчкечелек эш (сущ.) 1. в разн. знач. работа, деятельность, занятие, труд, дело || рабочий, трудовой; эшкә алу принять на работу; эшкә башлау (керешү) приступить к работе (занятиям); приниматься за дело; эш белән тәэмин итү обеспечивать работой; төзелеш эшләре строительные работы; урып-җыю эшләре уборочные работы; тикшерү эшләре исследовательские труды; эшеннән бүлү (бүлдерү) оторвать от работы (дела, занятия); йорт эшләре работы (дела) по дому (хозяйству); файдалы эш белән шөгыльләнү заниматься полезным трудом; эш кораллары орудия труда; эш шартлары условия труда; эш вакыты рабочее время; эш бүлмәсе рабочий кабинет; эш дәрте трудовой энтузиазм; эш башында мактанма, эш беткәч мактан ( погов. ) не хвались началом дела, хвались его концом; эш беткәч уйнарга ярый ( погов. ) кончил дело, гуляй смело; эше юкның ашы юк кто без работы, тот без хлеба; эшләрең уңышлы булсын! пусть дела твои будут удачными 2. дело, положение, обстановка, обстоятельство; эшләр ничек? как дела? эш җайланды дело (положение) уладилось; эшләр катлауланды обстановка осложнилась; кеше эшенә катнашмау не вмешиваться в чужие дела; эш шуңа бара дело идёт к этому 3. дело, вопрос, проблема; эш әле хәл ителмәгән дело (вопрос) ещё не решено; җир эшләре идарәсе управление земельными делами; эш белән килү прийти по делу; финанс эшләре финансовые дела (проблемы); эшне тыныч юл белән хәл итү уладить дело (вопрос) мирным путём; эшкә рәсми төс бирү придать делу официальный характер 4. 1) профессия, занятие, служба || служебный; нинди эштә эшлисең? что у тебя за служба (профессия)? эшеннән алу снять с работы, отстранить от службы; укытучылык эше профессия учителя; хәрби эшкә күчерү перевести на военную службу; эш адресы служебный адрес; эш телефоны служебный телефон 2) должность, пост; җаваплы эштә эшләү занимать ответственную должность; директорлык эшенә билгеләү назначить на пост директора 5. дело, действие, практика; эш нәрсә күрсәтер что покажет практика (дело); сүз түгел, конкрет эш кирәк нужны не слова, а конкретные дела (действия); эштә сынау проверить в деле (на практике) 6. 1) работа, произведение, изделие; күргәзмәдә рәссамның яңа эшләре на выставке новые работы (произведения) художника; кул эшләре ручные изделия; фәнни-тикшеренү эше научно-исследовательская работа; диплом эше дипломная работа 2) производство; тире эшкәртү эше кожевенное производство; Бохара келәмчеләре эше производство бухарских ковровщиков 7. событие, происшествие, случай, дело; көтелмәгән эш килеп чыгу случилось непредвиденное дело (происшествие); күз алдында булган эш случай, происшедший на глазах; случай, который произошёл (в его) присутствии; эш кичкә таба булды дело было ближе к вечеру; бу эшкә аның катнашы юк он не имеет отношения к этому происшествию 8. юр. дело || деловой; җинаять эше уголовное дело; суд эшләре материаллары материалы судебных дел; эш хаты деловое письмо 9. высок. , юр. деяние, действие; дело, поступок; ерак бабаларыбызның эшләре деяния наших далёких предков; бөек эшләр великие деяния; егет эшеннән беленер ( погов. ) молодец узнаётся по поступкам (делам); явыз эш зловредный поступок 10. лингв. действие, процесс; эшнең билгесен белдерү указывать признак действия
якыннан (нареч.) 1. близко; с близкого расстояния; ~ гына кош очып китте очень близко пролетела птица; еракка куйсаң ~ алырсың ( погов. ) дальше положишь, ближе возьмёшь; дальше спрячешь, скорее найдёшь 2. близко, хорошо; подробно, детально; план белән ~ танышу подробно ознакомиться с планом; ~ катнашы белән при ближайшем участии кого-л.; мин аны ~ белмим я его близко (хорошо) не знаю; ~ таныш кеше близко знакомый человек
Тәсадеф