Русско-татарский словарь:
анфилада (сущ.)(ж)анфилада ( 1. бер-бер артлы тезелеп киткән һәм берсеннән икенчесенә керү өчен бер үк турыда ишекләре булган бүлмәләр; 2. дошман фронты яки ныгытмалары сызыгы буйлап ату)
вверх (нареч.) 1. өскә; өскә таба, югарыга; подняться вверх по лестнице баскыч буйлап өскә күтәрелү; поставить бочку вверх дном мичкәнең астын өскә таба әйләндерү 2. (к истоку) өскә таба, югарыга таба; вверх по реке елга буйлап югарыга таба вверх дном (ногами) асты өскә, астын өскә; все вверх дном пошло бар нәрсәнең асты өскә килде
вдоль 1. (нареч.)буйга; разрезать материю вдоль тукыманы буйга кисү 2. (предлог)с род. п. буйлап, буенча; вдоль дороги юл буенча вдоль и поперек 1) (во всех направлениях) аркылыга-буйга; 2) (до мельчайших подробностей) аркылысын-буен, бик җентекле
вести (гл.) 1. кого-что алып бару (килү); вести мальчика за руку малайны кулыннан тотып алып бару; вести машину машинаны алып бару 2. что алып бару, үткәрү; вести семинар семинар алып бару; вести занятия дәресләр үткәрү; вести хозяйство хуҗалыкны алып бару 3. чем по чему йөртү, сыздыру; вести указкой по карте карта буйлап указканы йөртү; вести смычком по струнам смычок белән кылларны сыздыру 4. что салу, үткәрү, төзү, сузу; вести телефонную линию телефон линиясе үткәрү; вести железную дорогу тимер юл салу 5. перен. китереп чыгару; китерү; неопытность ведет к авариям тәҗрибәсезлек аварияләргә китерә вести дружбу дус булу; вести начало от кого-чего башлану, башланып китү; вести огонь воен. ату; вести переписку хат язышу; вести себя как… үзеңне … кебек тоту
вниз (нареч.)аска, түбәнгә, аска таба, түбәнгә таба; спуститься вниз аска төшү; плыть вниз по реке елга буйлап түбәнгә таба йөзү
возить (гл.) 1. кого-что ташу, китерү; возить дрова из леса урманнан утын ташу 2. что, разг. (таскать, волочить) өстерәү, өстерәп йөртү; возить по полу идән буйлап өстерәү 3. чем, разг. йөртү; возить рукавом по столу җиңне өстәл өстеннән йөртү возить воду на ком кемне дә булса ат урнына эшләтү
двигаться (гл.) 1. бару, хәрәкәт итү, йөрү; стрелка движется по циферблату сәгать теле цифрблат буйлап хәрәкәт итә 2. кузгалу, кузгалып китү, чыгып китү; двигаться в путь юлга чыгып китү 3. кыймылдау, селкенү, кузгалу; не двигайся! [урыныңнан] кузгалма! 4. перен. үсү, күтәрелү, алга үрләү; двигаться по службе хезмәт буенча күтәрелү 5. страд. от двигать 1, 3-5
движимый (прил.)рухланган, дәртләнгән; движимый чувством любви к Родине Ватанга мәхәббәт хисе белән рухланган движимое имущество см. движимость движок (сущ.)(м)движок ( 1. төрле механизмнарда күчәр буйлап хәрәкәтләнә торган деталь 2. разг. кечкенә двигатель, күчмә двигатель 3. кар көрәү өчен киң агач көрәк)
заклубиться (гл.)бөтерелеп һавага күтәрелә башлау; пыль заклубилась по дороге юл буйлап тузан бөтерелеп һавага күтәрелә башлады
зарысить (гл.)юырта башлау; лошадь зарысила по дороге ат юл буйлап юырта башлады
идти (гл.) 1. (сюда, к нам) килү; (туда, от нас) бару; (возвращаться) кайту; пароход идет пароход килә; иду на работу эшкә барам; идти в гости кунакка бару; идти домой өйгә кайту 2. против кого-чего, на кого бару; он идет против меня ул миңа каршы бара 3. (об осадках) яву; дождь идет яңгыр ява 4. (совершаться) бару; идут переговоры сөйләшүләр бара; идет война сугыш бара; идет за годом год ел артыннан ел бара 5. (действовать о механизмах) йөрү эшләү; часы идут хорошо сәгать яхшы йөри 6. (проходить, протекать) үтү, узу; время идет быстро вакыт тиз үтә 7. (исполняться, напр. о пьесе) бару, уйналу; сегодня в театре идет новая опера бүген театрда яңа опера бара 8. кому (быть к лицу) килешү; это платье вам идет бу күлмәк сезгә килешә 9. (делать ход в игре) йөрү, чыгу; идти пешкой пешка белән йөрү 10. на что (проявлять готовность) бару, күнү; идти на компромисс компромисска бару 11. (находить сбыт) сатылу, үтү; книга хорошо идет китап яхшы сатыла 12. (распространяться) чыгу, күтәрелү; из трубы идет дым морҗадан төтен күтәрелә 13. перен. (двигаться, развиваться в каком-л. направлении) бару 14. перен. (приближаться, наступать) килү; весна идет яз килә 15. (течь, выделяться) килү, агу; из раны идет кровь ярадан кан килә 16. (простираться, пролегать) бару; дорога идет лесом юл урман буйлап бара 17. перен. (поступать куда-л., приступать к чему-л.) бару, керү; китү; идти в университет университетка керү; идти добровольцем ирекле булып китү; идти учиться укырга керү 18. (предназначаться) китү, кирәк булу; на костюм идет три метра костюмга өч метр кирәк идти в гору алга китү, күтәрелү; идти впрок файдага ярау, файдага китү; идти ко дну 1) бату; 2) перен. һәлак булу; идти навстречу в чем булышлык итү, ярдәм итү; идти под венец өйләнешү, никахланышу; куда ни шло разг. булмаса булган икән, ни булса булыр
конек (сущ.)(м) 1. уменьш от конь 1; 2. (на крыше) атчык (ат башына охшатып ясалган бизәк) 3. сырт такта, сырт (түбә сырты буйлап кадакланган такта) это его конек бу аның яраткан нәрсәсе
море (сущ.)(с) 1. прям., перен. диңгез; выйти в открытое море ачык диңгезгә чыгу; море крови кан диңгезе; море хлебов игеннәр диңгезе 2. в знач.(нареч.)диңгез буйлап, диңгездән за море или за моря чит илләргә, чит җирләргә; за морем (за морями) диңгез аръягында, чит илләрдә; море по колено кому диңгез тубыктан
паромер (сущ.)(м) тех. паромер, парүлчәгеч (труба буйлап үткән парный микъдарын үлчәү коралы)
перелив (сущ.)м.: радужные переливы на перламутре перламутрның төрле төсләргә кереп ялтыравы; переливы цветов төрле төсләрнең ялтырап күренүе; переливы и трели соловья сандугачның бер савыштан икенче тавышка күчә-күчә чут-чут итеп сайравы, сандугачның төрле матур тавышлар чыгарып чут-чут итеп сайравы; последние переливы сияния слабо мерцали и тянулись по небу балкышның соңгы нурлары зәгыйфь кенә җемелдәп күк йөзе буйлап сузылалар иде
плыть (гл.) 1. йөзү, йөзеп бару, йөзеп килү; плыть против течения агымга каршы йөзү 2. агу, агып бару, агып килү; по реке плывут бревна елга буйлап бүрәнәләр агып бара 3. утырып бару, йөрү, бару; плыть на теплоходе теплоходка утырып бару 4. перен. йөзү, агылу; луна плывет по небу күктә ай йөзә; тучи плывут болытлар агыла 5. перен. йөзгәндәй булып күренү; все плывет перед глазами күзгә бөтен нәрсә йөзгәндәй булып күренә
(предлог) 1. с дат. п. (при обознач. предмета, места, на поверхности к-рого происходит действие) …га; хлопнуть по спине җилкәгә сугу; ударить по столу өстәлгә бәрү; расставить книги по полкам китапларны киштәләргә урнаштырып чыгу 2. с дат. п. (при обознач. места, предмета, в границах к-рого происходит действие) …дан, буйлап; идти по дороге юлдан бару; гулять по городу шәһәр буйлап сәйран кылып йөрү 3. с дат. п. (в направлении чего-л., следуя чему-л.) уңаена, белән; гладить по шерсти йон уңаена сыпыру; плыть по течению агым уңаена йөзү; идти по следам зверя җәнлекнең эзе белән бару 4. с дат. п. (о местах, к-рые неоднократно посещаются) …дан …га; ходить по театрам театрдан театрга йөрү 5. с дат. п. …ны; скучать по детям балаларны сагыну; тоска по родине ватанны юксыну 6. с дат. п. буенча, ягыннан; чемпион по шахматам шахмат буенча чемпион; специалист по нефти нефть буенча белгеч; учитель по профессии профессиясе ягыннан укытучы; старший по возрасту яшь ягыннан өлкәне; родственник по матери әни ягыннан кардәш 7. с дат. п. (в соответствии с чем-л., согласно чему-л.) буенча, нигезендә, …га карап; работать по плану план буенча эшләү; действовать по закону закон нигезендә эш итү; судить по внешности тышкы кыяфәткә карап фикер йөртү 8. с дат. п. …ча; отвечать по уставу уставча җавап бирү; одет по моде модача киенгән 9. с дат. п. (вследствие, в результате) аркасында, сәбәпле; ошибиться по рассеянности хәтерсезлек аркасында ялгышу; он не приехал в срок по болезни авыру сәбәпле вакытында килә алмаган 10. с дат. п. (при указ. на предмет, посредством к-рого совершается действие) белән, аркылы, аша, …дан; послать по почте почта белән җибәрү; передать по радио радио аша тапшыру; говорить по телефону телефоннан сөйләшү 11. с дат. п. (при указ. на меру времени, срок) буе, буена; не писать по месяцам айлар буе хат язмау; я не видал его по целым неделям аны атналар буе күрми тора идем 12. с дат. п. (при обознач. отрезка времени, в течение к-рого регулярно совершается действие) …ларын; по вечерам кичләрен 13. с дат. п. …лап; клевать по зернышку бөртекләп чүпләү; платить по часам сәгатьләп түләү 14. с дат. п. …ар; заниматься по часу в день көненә берәр сәгать эшләү 15. с вин. п. кадәр, хәтле, тикле, тиңентен; стоять по пояс в воде билгә кадәр су эчендә тору; по колено тез тиңентен; прочитать с первой по десятую главу беренче бүлектән унынчы бүлеккә хәтле уку; по сей день шушы көнгә тикле 16. с вин. п. прост. …га; сходить по воду суга барып килү; идти по ягоды җиләк җыярга бару 17. с дат., вин. п. (в сочет. с(числ.)при обознач. количества) …арлап, …шарлап; по два икешәрләп; по три өчәрләп; по четыре дүртәрләп; по пяти бишәрләп; по шести алтышарлап; по восьми сигезәрләп; по девяти тугызарлап 18. с предл. п. …дан соң; …гач; по истечении срока срок үткәннән соң; по окончании работы эш беткәннән соң по горло занят эш муеннан (бик күп); по душе күңелгә ошый; по мне миңа калса (килгәндә)
повести (гл.) 1. кого-что (җитәкләп, ияртеп) алып китү, илтә китү; повести ребенка к врачу баланы врачка алып китү 2. кого-что алып чыгу, китереп чыгару; тропинка повела нас к дому сукмак безне йорт янына китереп чыгарды 3. чем сикертү, сикертеп кую (алу), селкетү, селкетеп кую; повести бровями каш сикертү; повести плечом иңбашларын селкетеп кую 4. чем по чему йөртеп чыгу; повести смычком по струнам смычокны кыллар буйлап йөртеп чыгу 5. безл. что калҗаю; доску повело от сырости такта юешлектән калҗайган повести себя (каким-л. образом) үз-үзеңне тоту, үзен тоту; в этом деле он повел себя благородно бу эштә ул үзен яхшы тотты
повозить (гл.)кого-что [бераз вакыт] йөртеп алу, [бераз] утыртып йөртү; [бераз] ташу, ташып алу; во городу бераз вакыт шәһәр буйлап йөртеп алу; повозить сено бераз печән ташып алу
подий (сущ.)(м)подий ( 1. истор. борынгы римлыларның төрбәләрендә яндырылган мәетләрнең көле салынган урнаны кую өчен стенага беркетеп эшләнгән шүрлек; 2. истор. борынгы Рим циркында аеруча ″хөрмәтле тамашачылар өчен биек итеп эшләнгән урыннар; 3. архит. амфитеатр стенасы буйлап ясалган балкон)
поездить (гл.) разг. йөреп (барып) кайту, сәфәр йөреп кайту (берничә тапкыр), [дөнья] гизү; поездить по стране ил буйлап йөреп кайту
пойти (гл.) 1. китеп бару, китү, бару; я пошел полем мин ялан буйлап киттем; он попрощался и пошел ул саубуллашты да китеп барды 2. кузгалу, кузгалып китү, китү; лед на реке пошел елгада боз кузгалды 3. йөри башлау; ребенок пошел бала тәпи йөри башлады; часы пошли сәгать йөри башлады 4. чыга башлау, ага башлау; из трубы пошел дым морҗадан төтен чыга башлады; из раны пошла кровь ярадан кан ага башлады 5. ява башлау; пошел сильный дождь көчле яңгыр ява башлады 6. китү, бару; дальше дорога пошла лесом аннан соң юл урман эчләтеп барды 7. кабу, эләгү; на таких червей рыба пойдет хорошо мондый суалчанга балык яхшы каба 8. керү, укырга керү; он пошел в медицинский институт ул медицина институтына керде 9. үтү, үтә башлау, сатыла башлау; товар пошел хорошо товар яхшы сатыла башлады 10. бирелү, тапшырылу, җибәрелү; бумага пошла на подпись кәгазь кул кую өчен бирелде 11. китү, тотылу, кирәк булу; на халат пошло много шелка халатка бик күп ефәк китте 12. килешү; эта шляпа пошла бы вам бу эшләпә сезгә килешер иде 13. куела башлау, күрсәтелә башлау; сегодня пойдет новая картина бүген яңа картина буяла башлый 14. керү, кагылу; гвоздь не пойдет в стену кадак стенага кермәс пойти по плохой (дурной) дороге начар юлга керү, бозыклык юлына керү; пошел вон! кит моннан!, югал күз алдымнан!; если на то пошло әгәр аңа калса, әгәр алай кирәк икән; он пошел в отца ул атасына охшаган
пройтись (гл.) 1. бераз йөреп кайту, урап кайту, йөреп (йөренеп) алу; пройтись по комнате бүлмә буйлап йөреп алу 2. разг. (протанцевать) биеп алу; пройтись в вальсе вальс биеп алу 3. разг. узу, сыпыру; пройтись щеткой щетка белән узу пройтись на чей счет или пройтись по чьему адресу берәүгә карата төрттереп әйтү
проскрипеть (гл.) 1. шыгырдау, шыгырдап киту; проскрипела половица сайгак шыгырдап китте; 2. разг. шыгырдап үтеп китү; по улице проскрипел обоз урам буйлап олау шыгырдап үтеп китте; 3. разг. фам. шыгырдау (яшәү мәгънәсендә); много лет проскрипит еще күп еллар шыгырдар әле (яшәр әле)
разгуливать I(гл.) см. разгулять II(гл.)(гулять не спеша) йөрү, йөреп тору; разгуливать по парку парк буйлап йөрү
разостлаться (гл.)җәелү, таралу, түшәлү, җәелеп китү, таралып китү; туман разостлался по лугу болын буйлап томан җәелде
разъезжать (гл.)юл йөрү, йөрү, сәфәрдә йөрү; разъезжать по стране ил буйлап йөрү
раскатйться (гл.) 1. (приобрести скорость) кызу бара башлау, шәп килә башлау; кызулап китү 2. (төрле якка) тәгәрәү, тәгәрәп китү; яблоки раскатйлись по полу идән буйлап алмалар тәгәрәп китте 3. (прозвучать громко) яңгырау, яңгырап китү; выстрел раскатился по реке елга буйлап ату тавышы яңгырап китте
раскидать (гл.)прям., перен. кого-что тарату, туздыру, таратып ташлау, туздырып ташлау, таратып җибәрү, туздырып җибәрү; раскидать навоз по полю тиресне бөтен басу буйлап таратып ташлау; жизнь раскидала друзей тормыш дусларны төрле якка таратты
раскинуться (гл.) 1. (лечь) җәелеп яту, сузылып яту 2. җәелү, җәелеп китү, сузылу, сузылып китү; урнашу; на берегу раскинулся город яр буйлап шәһәр сузылган
расплыться (гл.) 1. җәелеп китү, җәелү; чернила расплылйсь кара җәелеп китте 2. таралып китү. таралу; табачный дым расплылся тәмәке төтене таралды 3. йөзеп таралышу, йөзеп таралышып китү; гуси расплылись по озеру казлар күл буйлап йөзеп таралыштылар 4. перен. ачыклыгын югалту, томанлы булып күренү, томанлану; фигуры людей расплылйсь в темноте кешеләрнең фигуралары караңгыда ачыклыгын югалттылар 5. перен. (располнеть) җәелү, юанаю, җәелеп (юанаеп) китү, калынаю
расхаживать (гл.)арлы-бирле йөрү, йөренү; расхаживать по комнате бүлмә буйлап арлы-бирле йөрү
II(гл.) 1. эзләнү, эзләнеп йөрү; волк рыщет бүре эзләнеп йөри 2. (ходить, ездить без определенной цели) каңгырып йөрү; рыскать по свету дөнья буйлап каңгырып йөрү
скольжение (сущ.)(с) см. скользить скользить (гл.) 1. шуу, шуып бару; скользить по льду боз өсләтеп шуып бару 2. шуып төшү; мокрое мыло скользит из рук юеш сабын кулдан шуып төшә 3. таю; ноги скользят по мокрой глине юеш балчыкта аяк тая 4. перен. шуышу, салмак кына бару; лодка скользит по воде көймә су өсләтеп салмак кына бара 5. перен. [күз] йөгертү, [күз] йөгертеп чыгу; скользить глазами по строчкам книги китап юллары буйлап күз йөгертеп чыгу
слеза (сущ.)(ж) 1. яшь, күз яше; лить слезы күз яше түгү 2. яшь бөртеге, яшь тамчысы; слеза покатилась по щеке яңагы буйлап яшь бөртеге тәгәрәп төште 3. мн. слезы (плач) елау, яшь түгү сквозь слезы яшь аралаш
сновать (гл.) 1. что, текст. киләп сару, буй сару, озату, буй җебе озату (туку эшендә) 2. перен. әрле-бирле йөрү, тыз-быз йөрү, киләп сару; люди снуют по улице урам буйлап әрле-бирле кешеләр йөреп тора
спуститься (гл.)в разн. знач. төшү; спуститься с лестницы баскычтан төшү; штора спустилась пәрдә төште; спуститься с горы таудан төшү; спуститься вниз по течению агым буйлап түбән төшү; петля спустилась күзе төшкән ночь спустилась төн булды, төн җитте; спуститься с облаков күктән җиргә төшү
строченый (прил.) 1. (прошитый строчкой) каелган, буйлап тегелгән 2. (вышитый строчкой) буйлап
строчить (гл.) 1. что каю, буйлап тегү; строчить карманы кесәләрне каю 2. что и без доп. , разг. тегү; строчить на швейной машинке тегү машинасында тегү 3. перен. что и без доп. , разг. язу, тиз генә язу; строчить письмо хат язу 4. разг. (стрелять) ут яудыру (сиптерү), ату; строчить из пулемета пулеметтан ут яудыру
строчиться (гл.) страд. каелу, буйлап тегелү
течь I(гл.) 1. агу, агып тору; река течет елга ага; из раны течет кровь ярадан кан ага 2. су үтү, агу; тишек булу; крыша течет түбәдән су үтә 3. перен. агу, узу, үтү, бару; время течет быстро вакыт бик тиз үтә; так текли год за годом шулай ел артыннан ел агып кына торды 4. перен. агу; по улицам текли толпы урам буйлап халык төркемнәре ага иде 5. перен. агу, агылу, бер-бер артлы (өзлексез) дәвам итү (сөйләү, сүз, уй турында); речь его текла плавно аның сөйләгән сүзләре салмак кына агып торды
фалрепы (сущ.) мн. мор. фалреп (суднога трап буйлап менгәндә һәм төшкәндә тотына торган бау)
фуникулер (сущ.)(м)фуникулер (текә таулы җирләрдә корыч аркан буйлап йөри торган вагоннар, корыч аркан өстенә корылган тимер юл)
(сущ.)(м)фуникулер (текә таулы җирләрдә корыч аркан буйлап йөрү өчен ясалган махсус тимер юл)
шататься (гл.) 1. селкенү, какшау; зуб шатается теш селкенә; стол шатается өстәл селкенә 2. (при ходьбе) чайкалу, алпан-тилпән килү 3. перен. прост. тик йөрү, селкенеп йөрү; шататься по городу шәһәр буйлап тик йөрү
широкий (прил.) 1. киң, иңле; широкие плечи киң җилкәләр; широкая улица киң урам; широкая площадь киң мәйдан; широкая лента киң тасма 2. иркен, киң; широкий пиджак иркен пиджак 3. иксез-чиксез, киң; широкие просторы иксез-чиксез киңлекләр; наступление на широком фронте киң фронт буйлап һөҗүм итү 4. перен. киң, зур; широкий спрос киң сорау; широкий сбыт киң сату; в широких масштабах киң масштабларда; в широком смысле слова сүзнең киң мәгънәсендә 5. перен. киң катлау, киң; широкая общественность киң катлау җәмәгатьчелек; широкие слои населения халыкның киң катлаулары; товары широкого потребления киң куллану товарлары; широкие возможности киң мөмкинлекләр; широкое распространение технических знаний техник белемнәрне киң тарату 6. перен. киң; у него широкая натура ул киң холыклы; широкая улыбка киң елмаю; [сделать] широкий жест зур юмартлык [күрсәтү]; широкий образ жизни мул тормыш алып бару
шпарить (гл.) 1. что (кипятком) пешекләү; шпарить утку үрдәк пешекләү 2. прост. элдертү; (о речи) сиптерү; шпарить по улице урам буйлап элдертү; шпарь отсюда! элдерт моннан!; он так и шпарит по-английски ул инглизчә сиптерә генә
экскурсия (сущ.)(ж) 1. экскурсия; экскурсия по городу шәһәр буйлап экскурсия 2. (группа) экскурсия, экскурсантлар
Татарско-русский словарь:
әйләндерү (гл.)(перех.) 1. кружить, крутить, вертеть, вращать || кружение, верчение, вращение; велосипед педален ~ү крутить педали велосипеда; күзләрне ~ү вращать глазами 2. поворачивать/повернуть, оборачивать/обернуть; башны әле бер якка, әле икенче якка ~ү поворачивать голову то туда, то сюда 3. перевёртывать, переворачивать/перевернуть, повёртывать, поворачивать/повернуть (кого, чего-л. низом вверх, кверху дном, с одного бока на другой); авыруны икенче якка ~еп салу больного перевернуть на другой бок 4. обращать/обратить, превращать/превратить, преобразовывать/преобразовать || обращение, превращение, преобразование; см. тж. әверелдерү, әверү; суны парга ~ү превращать воду в пар; газны сыеклыкка ~ү обратить газ в жидкость; алмаш токны даими токка ~ү преобразование переменного тока в постоянный 5. перен. поворачивать/повернуть, переводить/перевести (разговор); сүзне икенчегә ~ү перевести разговор на другое; изменить тему разговора 6. лицевать, перелицовывать/перелицевать, переворачивать/перевернуть, выворачивать/вывернуть (одежду, головной убор); пальтоны ~еп тегү перелицевать пальто; кесәләрне ~ү выворачивать карманы 7. ворошить, шевелить, мешать, размешивать (скошенную траву); печән ~ү ворошить сено 8. кружить (о ветре, вьюге); җил корыган яфракларны ~ә ветер кружит сухие листья; см. тж. өерү 9. водить, поводить; авыл урамы буйлап ~ү поводить по улицам деревни 10. городить, огораживать/огородить, обносить/обнести, окружать/окружить (изгородью, каменной стеной)
буйлап (нареч.) 1. см. буенча1-3; елга ~ боз ага по реке лёд идёт; на реке ледоход 2. по краю, с краю, вдоль, около; урман ~ бару идти по краю леса; йортлар ~ килү идти вдоль домов
буйлатып (нареч.) см. буйлап буйлау (гл.)(неперех.) 1. проходить/пройти, проезжать (проехать) вдоль чего, из конца в конец чего; авылны ~ау проходить вдоль по деревне 2. измерять/измерить ростом (глубину воды) 3. спец. продёрнуть/продеть, пропустить сквозь чего-л.; тукыманы кызыл җеп белән ~ау пропустить сквозь ткань красную нить 4. спец. 1) убегать, не даваться в руки; 2) закидываться/закинуться (о лошади на бегу); уросить обл. ; ~ый торган ат уросливая лошадь
җәелү (возвр.)- страд. от җәю 1. (возвр.) разостлаться, расстилаться/расстелиться; безнең алдыбызда зур күл ~еп ята иде перед нами расстилалось огромное озеро; томан ~ә туман расстилается 2. простираться/простереться; урманнар меңнәрчә километрларга ~гән леса простёрлись на тысячи километров 3. разливаться, растекаться, расплываться/расплыться; хәрефләр кәгазьдә ~деләр буквы на бумаге расплылись 4. куститься, разрастаться (о кроне, корнях); гөлҗимеш бик ~еп үскән шиповник сильно разросся 5. увеличиваться, расширяться; ерым ~ә бара овраг становится всё шире; елга ~еп ага широко течёт река 6. распускаться/распуститься (о парашюте, зонтике) 7. раскинуться, расположиться; яр буйлап шәһәр ~еп киткән на берегу раскинулся город 8. перен. расплываться/расплыться, располнеть (о лице) 9. развёртываться/развернуться; флаг ~де флаг развернулся 10. развёртываться/развернуться, получить развитие; шәһәрдә төзелеш киң ~еп китте в городе широко развернулось строительство 11. прям., перен. развиваться, распространяться/распространиться (о запахе, вести, слове и т. п.); тынычлык идеяләре бөтен дөньяга ~деләр идеи мира распространились по всему миру 12. раскидываться/раскинуться; өстәл ~ә стол раскидывается 13. в знач.(нареч.) җәелеп пространно, обстоятельно; ~еп сөйләү рассказывать пространно
йөгерү I(неперех.) 1. в разн. знач. бегать/бежать || бег; пробежка; ~ү тизлеге скорость бега; ерак арага ~ү бежать на длинную дистанцию; вакыт туктаусыз ~ә время бежит безостановочно; поезд һаман алга ~ә поезд всё бежит вперёд; күзләр китап юлларыннан ~әләр глаза бегают по строчкам книги; иртә саен ишегалдына ~ергә чыгу каждое утро выходить во двор на пробежку 2. в знач.(нареч.) йөгереп бегом, быстро; ~еп аның янына килү бегом прибежать к нему; ~еп баскычтан менеп китү бегом подняться по лестнице 3. в разн. знач. 1) бежать, побежать; ярдәмгә ~ү бежать на помощь; таулардан гөрләвекләр ~де с гор побежали ручьи; җәрәхәтеннән кан ~ә из раны бежит кровь; 2) перен. пробежать; бөтен тәнгә кискен салкын ~де по всему телу пробежал острый холод; йөзенә сагыш күлә-гәсе ~де по лицу пробежала тень тоски; тимерчыбыклар буйлап ток ~ә по проводам бежит ток 4. 1) убегать/убежать, побежать к кому-л., чему-л. или куда, за кем, за чем; иртә саен су буена ~ү каждое утро убегать к речке; доктор чакырырга ~ү побежать за доктором; китапханәгә ~ү побежать в библиотеку 2) убегать/убежать; забегать/забежать; урманга ~ү забежать в лес; саубуллашмыйча ~ү убежать не простившись 5. разбегаться/разбежаться; буталышып, төрле якка ~ү растерявшись, разбежаться 6. прям., перен. бегать; әрле-бирле ~ү бегать взад и вперёд (туда и сюда); беготня; көн-төн хуҗалык эшләре белән ~ү день и ночь бегать по хозяйственным делам; кызлар артыннан ~ү ( прост. ) бегать за девушками
киртләч (сущ.) 1. выступ, уступ; ступень; тау ~ләре уступы гор; ~ләр буйлап бару идти (шагать) по уступам; баскыч ~ләре ступени лестницы 2. терраса 3. зубец; кремль стенасы ~ләре зубцы кремлёвской стены ||(прил.) 1. с уступами; с зубцами, зазубринами; ~ кар таулары снежные горы с уступами; ~ кырыйлы имән яфраклары дубовые листья с зазубринами по краям 2. террасный, террасовый; ~ бакчалар террасовые сады
кочаклашу (гл.) взаимно-совм. от кочаклау 1. обниматься/обняться, обнимать/обнять друг друга; дуслар ~ып күрештеләр друзья обнялись (букв. поздоровались, обнимая друг друга) 2. обхватывать/обхватить, обнимать/обнять друг друга (одной рукой); ~ып урам буйлап бару, шагать по улице обнявшись 3. перен. редко. обниматься, соединяться/соединиться (о реках); Агыйдел табигатьнең иң матур җирендә Кама белән ~а на самом красивом месте река Белая обнимается с Камой 4. в знач.(нареч.) кочаклашып 1) в обнимку 2) перен. рука об руку, плечом к плечу (жить, работать, творить)
шоп-шома (прил.) и(нареч.) превосх. ст. от шома 1. очень гладкий, совершенно гладкий, зеркально гладкий; гладкий-прегладкий, гладенький; шоп-шома идән буйлап по зеркально гладкому полу 2. очень (совершенно) гладко; шоп-шома үтеп китте сошло очень гладко
шуышу (гл.)(неперех.) 1. 1) ползать, ползти || ползание (о пресмыкающихся; по-пластунски-о человеке); ~ып бару ползти 2) передвигаться ползком; яралыны аркасына салып күпме ~ты сколько он прополз с раненым на спине 2. сползать/сползти, слезать/слезть, спускаться/спуститься; бүреге җилкәсенә ~кан шапка (его) сползла на затылок 3. сползать, оползать/оползти || оползень (по поверхности слоя чего-л.; о пластах земли); яр диңгезгә ~а берег сползает в море 4. тех. сдвигаться/сдвинуться; смешаться/сместиться || сдвиг; смещение; фазалар ~уы сдвиг фаз; ~га чыдамлык прочность на сдвиг; күчәр буйлап ~у осевое смещение; ~у тогы ток смещения 5. перен. ползать, ползти, стлаться, медленно надвигаться, распространяться по чему-л. (о тучах, тумане, дыме и т. п.) 6. перен. прост. лезть, стремиться занять высокое положение, стремиться выдвинуться (по службе) || поползновение; команда биреп кенә яшәргә ~асыңмы в вожаки лезешь, командовать хочешь?
Тәсадеф