Русско-татарский словарь:
бороться (гл.) 1. с кем-чем көрәшү, алышу; бороться с лучшим борцом иң яхшы көрәшче белән көрәшү 2. против кого-чего, с кем-чем и без доп. көрәшү, көрәш алып бару; бороться с конкурентами конкурентлар белән көрәш алып бару 3. с чем, против чего көрәшү, көрәшеп бетерергә тырышу; бороться с пьянством эчкечелек белән көрәшү 4. за что көрәшү; (берәр нәрсәне булдырырга) тырышу; бороться за свободу азатлык өчен көрәшү 5. с чем (вступать в столкновение, в борьбу) көрәшү, көрәшкә керү, бәрелешү; в нем зависть боролась с великодушием анда көнләшү белән киң күңеллелек көрәшә иде
вид I(сущ.)(м) 1. күренеш; вид леса издалека урманның ерактан күренеше; виды Памира Памир күренешләре 2. кыяфәт; чырай; килбәт, килеш-килбәт; больной вид авыру кыяфәт; здоровый вид таза кыяфәт; смешной вид көлкеле кыяфәт 3. килеш; в исправленном виде төзәтелгән килеш; в пьяном виде исерек килеш 4. күз алды; скрыться из виду күз алдыннан югалу 5. мн. виды ният, теләк, исәп, план; виды на будущее киләчәккә исәп вид на жительство уст. паспорт, тору кәгазе; для вида күз буяу өчен; на вид, по виду, с виду тыштан караганда; под видом кого … дигән булып, … дигән сылтау белән, …га салынып; видавший виды күпне күргән, ачысын-төчесен татыган; иметь виды на кого-что исәп тоту, ният тоту; делать вид …мәмешкә салыну; …мәмешкә салышу; ни под каким видом һичничек, һичбер хәлдә; поставить на вид что кому җиңелчә шелтә бирү; упустить из виду күздән очыру, оныту
возмутиться (гл.) 1. ачу килү, ачу кабару, ачулану; возмутиться несправедливостью гаделсезлектән ачу килү 2. уст. (поднять мятеж) чуалышу, баш күтәрү; фетнә күтәрү
всенародный (прил.)бөтен халык[ның] …ы, гомум халык …ы; всенародное обсуждение фикер алышуда бөтен халыкның катнашуы; всенародное голосование бөтен халыкның тавыш бирүе; всенародный праздник бөтен халык бәйрәме; всенародное достояние гомум халык байлыгы
выменить (гл.) разг. см. выменять выменять (гл.)кого-что алмашу, алмаштыру, алышу, алмашып (алышып) алу; выменять старую вещь на новую иске әйберне яңа әйбергә алмашу
дебатировать (гл.)что, о чем и без доп. , книжн. бәхәс алып бару, фикер алышу; дебатировать вопрос мәсьәлә буенча фикер алышу
дебаты (сущ.)(только) мн. книжн. фикер алышулар, бәхәсләр
мена (сущ.)(ж) 1. алмашу, алмаштыру, алышу, алыштыру; 2. право алышу договоры
меняльщик (сущ.)(м) простореч. спец. см. меняла менять (гл.) 1. кого-что алышу, алмашу 2. что алыштыру, алмаштыру; менять белье күлмәк-ыштанны алмаштыру 3. что үзгәртү; менять мнение фикерне үзгәртү 4. что (разменивать) ваклау
меняться (гл.) 1. кем-чем алышу; меняться книгами китаплар алышу 2. үзгәрү, алмашыну; люди на дежурстве менялись через час дежурдагы кешеләр бер сәгатьтән бер сәгатькә алмашынып тордылар 3. страд от менять
моральный (прил.) 1. мораль …ы, әхлак …ы 2. (высоконравственный) әхлаклы, әдәпле 3. мораль …; оказать моральную поддержку мораль ярдәм күрсәтү моральный износ (или моральное снашивание) машины машинаның мораль искерүе (яңа машиналардан калышуы)
обговорить (гл.)что, разг. (обсудить) фикер алышу, уйлашу, һәрьяктан тикшерү
облениться (гл.)ялкаулану, ялкаулыкка салышу, ялкауланып бетү
обмельчать (гл.) 1. разг. см. измельчать; 2. обл. см. обмелеть обмен (сущ.)(м) 1. см. обменить, обменять, обменяться; обмен мнениями фикер алышу 2. эк. алышу, алмашу обмен веществ физиол. матдәләр алмашынуы
обсудить (гл.)что һәр яктан тикшерү, карау, фикер алышу, уйлашу; обсудить новый проект яңа проект турында фикер алышу
переговорить (гл.) 1. с кем сөйләшеп алу, фикер алышу, сөйләшү; переговорить по телефону телефоннан сөйләшеп алу 2. кого-что. разг. (күп яки кычкырып сөйләп, башкаларга) сөйләргә [ирек] бирмәү
переговорщик (сущ.)(м) устар. см. парламентер переговоры (сущ.)(только) мн. 1. сөйләшүләр, фикер алышулар, киңәшүләр; переговоры о перемирии килешү турында сөйләшүләр; переговоры на высшем уровне югары дәрәҗәдәге сөйләшүләр 2. сөйләшү; переговоры по телефону телефоннан сөйләшү
переписывание (сущ.)(с) см. переписать переписывать (гл.) см. переписать переписываться (гл.) 1. с кем и без доп. хат алышу, язышу, хәбәрләшү, хатлашу 2. страд. от переписывать
пересылать (гл.) см. переслать пересылаться (гл.) 1. страд. җибәрелү (икенче бер җиргә); 2. разг. хатлар алышу, посылкалар алышу
побороться (гл.)(с)кем көрәшү, тартышу, алышу, каршылык күрсәтү
поединок (сущ.)(м) 1. (дуэль) бергә бер чыгып атышу, дуэль 2. алышу, көрәш; поединок боксеров боксерлар көрәше; словесный поединок сүз көрәштерү, бәхәс
помельчать (гл.) простореч. см. мельчать поменять (гл.)кого-что алмашу, алышу, алмаштыру, алыштыру, алмашып алу
поменяться (гл.)чем алмашу, алышу, алмаштыру, алыштыру
порядок (сущ.)(м) 1. тәртип; соблюдать порядок тәртип саклау; приучать к порядку тәртипкә өйрәтү 2. (последовательность) тәртип, рәт; в алфавитном порядке алфавит тәртибендә; порядок дня көн тәртибе; по порядку рәттән, бер-бер артлы 3. (способ, метод) тәртип, юл, рәвеш; в порядке контроля контроль тәртибендә; в административном порядке административ юл белән; в порядке обсуждения фикер алышу тәртибендә; в плановом порядке планлы рәвештә 4. воен. саф, тәртип; боевой порядок пехоты пехотаның хәрби тәртибе 5. (обычай, обыкновение) тәртип, гадәт; завести новые порядки яңа тәртипләр кертү в порядке вещей табигый
посовещаться (гл.)киңәшләшеп алу, бераз киңәшләшү, фикер алышу
представиться (гл.) 1. кому и без доп. (отрекомендоваться) танышу, үзен таныштыру 2. күз алдына килү, күзгә күренү; ему представилась картина будущего киләчәкнең күренешләре аның күз алдына килде 3. кому (померещиться) күзгә генә күренү, … кебек булып күренү 4. (возникнуть, появиться) күренү, килеп чыгу; барлыкка килү; пришедшим представилось ужасное зрелище килгән кешеләргә куркыныч бер тамаша күренде; представился удобный случай уңайлы очрак килеп чыкты 5. кем-чем (притвориться) булып кылану, салыну, салышу; представиться больным авыруга салышу
прекратить (гл.)что туктату, бетерү, ташлау, өзү; прекратить работу эшне туктату; прекратить курить тәмәке тартуны ташлау; прекратить знакомство танышлыкны өзү; прекратить прения фикер алышуны туктату; прекратите разговоры сөйләшмәгез
прения (сущ.) мн. фикер алышу[лар]; открыть прения по докладу доклад буенча фикер алышуга күчү
претыкаться (гл.) книж. см. преткнуться преть I(гл.) простореч. фам. фикер алышу, бәхәс алып бару
прибедниваться (гл.) разг. неодобр. см. прибедниться прибедниться (гл.) разг. неодобр. 1. ярлыга салышу; 2, перен. үзен мескен итеп күрсәтү, мескенләнү, бәхетсезгә салышу (кызгандыру өчен), бәхетсез булып күренергә маташу
прибедняться (гл.) разг. 1. (прикидываться бедным) ярлыга салышу, үзен ярлы итеп күрсәтү 2. (преуменьшать свои возможности) мескенләнү, үзен мескен итеп күрсәтү
прикинуться (гл.)кем-чем, разг. булып кылану, салышу, салыну; прикинуться больным авыруга салышу
II(гл.)салыну, салышу; булып кылану; притвориться больным авыруга салышу; притвориться глухим чукрак булып кылану
продебатировать (гл.) книж. бәхәс алып бару, бәхәсләшеп алу, фикер алышу
променять (гл.)кого-что 1. (обменять) алышу, алыштыру, алмаштыру, алыштырып алу 2. на кого-что (предпочесть) алыштыру, артык күрү променять кукушку на ястреба погов. каеш биреп юкә алу
раз (разо=, разъ=, рас=)(прист.), бу приставка белән ясалган фигыльләр татар теленә нигездә тезмә фигыльләр белән тәрҗемә ителә, приставканың мәгънәсе түбәндәге, чаралар ярдәмендә бирелә 1. таралу дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә мәс. разбежаться йөгереп таралышу; разлететься очып таралу 2. бетерү дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разломать сындырып бетерү 3. кую дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разложить таратып кую 4. ташлау дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. разбросать таратып ташлау; раскидать таратып ташлау 5. чыгару дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. расколоть ярып чыгару 6. чыгу дигән дәрәҗә фигыле ярдәмендә, мәс. развешать элеп чыгу 7. артык, бик каты кебек рәвешләр ярдәмендә, мәс. расхвалить артык мактау; разобидеть бик каты үпкәләтү 8. ачык, бик яхшы шикелле рәвешләр ярдәмендә, мәс. растолковать бик яхшы аңлату 9. кайбер приставкалы фигыльләрнең бары төп сүзен генә тәрҗемә итү юлы белән, мәс. разбить вату; развязать чишү
разбежаться (гл.) 1. йөгерү, йөгереп бару, йөгереп килү; он разбежался и прыгнул йөгереп барды да ул сикерде 2. йөгереп таралышу, төрле якка йөгереп китү; дети разбежались балалар йөгереп таралышты 3. перен. таралу; чуарлану, алару, йөгерү; глаза разбежались күзләре аларды
разбредаться (гл.) см. разбрестись разбрестись (гл.)таралу, таралып бетү, таралышу; разбрестись по домам өйләргә таралышу
разговляться (гл.) см. разговеться разговор (сущ.)(м) 1. сөйләшү, әңгәмә, гәп, сүз алышу; разговор по телефону телефоннан сөйләшү 2. обычно мн. разговоры разг. (слухи) гайбәт, сүз[ләр], имеш-мимеш, хәбәр без лишних разговоров артык сүз куертмыйча; и разговору нет, разговора быть не может сүз дә юк, сүз дә булырга мөмкин түгел
разменяться (гл.) 1. (произвести обмен) алышу, алмаштыру 2. (растратить силы) көчеңне бетерү, көчеңне сарыф итү
разойтись (гл.) 1. таралу, таралышу, таралып бетү; гости разошлись кунаклар таралышып беттеләр; тучи разошлись болытлар таралдылар 2. сатылып бетү, сатып таратылу; книги быстро разошлись китаплар тиз сатылып бетте 3. тотылу, тотылып бетү; деньги разошлись сразу акча шунда ук тотылып бетте 4. (раствориться, растаять) эреп бетү, эрү 5. (не встретиться) аймыл булу, аймылыш булу, аймылышу, очрашмыйча үтү (узу) 6. ташлашу, аерылу, аерылышу; разойтись с женой хатын белән аерылышу 7. прям., перен. аерылу, аерылып китү; тармаклану, тармакланып китү; наши дороги разошлись безнең юллар аерылды; дорога разошлась на две юл икегә аерылды 8. аерылып китү, җәелеп китү, ачылу, җәелү, аерылу; полы пальто разошлись пальто чабулары ачылып китте; швы разошлись җөе киткән 9. көчәеп китү, шәбәеп китү; дождь разошелся яңгыр шәбәеп китте 10. перен. ( напр. развеселиться, разозлиться) кызып китү, ярсу; ярсып китү
разъехаться (гл.) 1. (атта, машинада) таралу, китү, китеп бетү, таралышу, таралып бетү; студенты разъехались студентлар китеп бетте 2. с кем и без доп. , разг. аерылышу, ташлашу; разъехаться с мужем ир белән аерлылышу 3. (разминуться) аймыл булу, аймылыш булу; разъехаться с товарищем иптәшең белән аймылыш булу 4. (дать дорогу) юл бирешү, юл сабышу 5. (ике якка) аерылу, аерылып китү; ноги разъехались на льду боз өстендә аяклар аерылып киттеләр 6. перен. разг. (развалиться от ветхости) тузу, сыпылу, ватылу
разъять (гл.) книж. ритор. устар. см. разнять разъяться (гл.) книж. ритор. устар. см. разняться разыграть (гл.) 1. кого-что (исполнить совместно) уйнау, уйнап күрсәтү; башкару, кую; разыграть спектакль спектакль кую 2. перен. кого-что … булып кылану, … булып күренү, …га салышу … итеп күрсәтү; разыграть простачка беркатлы булып кылану 3. что уйнап бетерү, уйнап алу, уйнап чыгу; разыграть партию в шахматы бер партия шахмат уйнап бетерү 4. что уйнау, уйнату; разыграть по жребию жирәбәгә салу; разыграть медали спорт. медальләр уйнату 5. кого-что шаярту, шаяртып көлкегә калдыру, шаяртып көлү; разыграть приятеля дустыңны шаяртып көлкегә калдыру разыграть дурака ахмаклану, ахмаклык эшләү
расплыться (гл.) 1. җәелеп китү, җәелү; чернила расплылйсь кара җәелеп китте 2. таралып китү. таралу; табачный дым расплылся тәмәке төтене таралды 3. йөзеп таралышу, йөзеп таралышып китү; гуси расплылись по озеру казлар күл буйлап йөзеп таралыштылар 4. перен. ачыклыгын югалту, томанлы булып күренү, томанлану; фигуры людей расплылйсь в темноте кешеләрнең фигуралары караңгыда ачыклыгын югалттылар 5. перен. (располнеть) җәелү, юанаю, җәелеп (юанаеп) китү, калынаю
сброситься (гл.) 1. (броситься вниз) ташлану, сикерү 2. прост. акча салышу; сброситься по рублю берәр сумнан акча салышу
складчина (сущ.)(ж)акча (әйбер) салышу; купить что-л. в складчину акча салышып берәр әйбер сатып алу
сложиться (гл.) 1. килеп чыгу; барлыкка килү, туу, урнашу; обстоятельства сложились благоприятно шартлар уңай килеп чыкты; сложилась привычка гадәт урнашты; сложилась такая обстановка шундый хәл туды (килеп чыкты) 2. (сформироваться) җитлегү, өлгерү, ныгып (өлгереп) җитү, формалашу; вполне сложившийся человек тәмам формалашып җиткән кеше 3. (устроить складчину) акча салышу
сменять I(гл.)кого-что, разг. алмашу, алышу, алмаштыру, алыштыру
II(гл.) см. сменить сменяться I(гл.) разг. (обменяться) алмашу, алышу, алмаштыру, алыштыру
снестись I(гл.)(установить связь) бәйләнешкә керү, хәбәрләшү, хәбәр алышу, элемтә урнаштыру; снестись по почте почта аша хәбәрләшү
советоваться (гл.) 1. (просить совета) киңәш сорау, киңәшү, киңәш итү 2. (обмениваться мнениями) киңәшү, киңәшләшү, фикер алышу, уйлашу; мәслихәтләшү ( уст. )
совещаться (гл.)киңәшү, киңәшләшү; фикер алышу
состоять (гл.) 1. из кого-чего тору, гыйбарәт булу; квартира состоит из двух комнат квартир ике бүлмәдән тора; группа состоит из трех человек группа өч кешедән гыйбарәт 2. в чем (заключаться) гыйбарәт булу; в чем состоят его обязанности? аның бурычлары нидән гыйбарәт? 3. тору, булу; состоять в запасе запаста тору; состоять в профсоюзе профсоюзда тору 4. булу, булып тору, [вазифасын] утәү; состоять в должности заведующего мөдир булып тору; состоять на иждивении чьем, кого тәрбиясендә тору состоять в дружбе дус булу; состоять в переписке язышу, хат алышу
списаться (гл.) 1. с кем-чем язышу, язышып хәбәрләшү, хат алышу; списаться с родными о встрече туганнар белән очрашу турында язышып хәбәрләшү 2. мор. хезмәттән чыгу (китү) (экипаж составыннан чыгу); списаться с корабля корабль хезмәтеннән чыгу
(гл.) 1. что и без доп. төзү, кору, салу; строить дом өй салу; строить завод завод төзү 2. что и без доп. (изготовлять) төзү, ясау, ясап ; строить танки танклар ясап 3. перен. что төзү; кору; строить социализм социализм төзү 4. что, мат. ясау, сызу; строить ромб ромб сызу 5. что төзү, оештыру; строить фразу җөмлә төзү; строить работу по плану план буенча оештыру 6. что (основывать на чем-л.) ясау; строить выводы нәтиҗә ясау 7. что төзү; строить планы планнар төзү 8. что, воен. сафка тезү; строить взвод взводны сафка тезү строить воздушные замки буш хыяллар белән хыяллану, буш хыялларга бирелү; строить глазки кому күз уйнату, каш сикертү; строить из себя кого … итеп күрсәтергә тырышу, … булып күренергә тырышу, … булып кылану, …га салышу; строить из себя дурака тилегә салышу; строить каверзы (козни) төрле мәкерлекләр (явызлыклар) ; строить на песке ком кору (ныклы нигезе булмаган карата әйтелә); строить рожу йөзен җыерып
так 1. (нареч.)(таким образом) шулай, болай, алай; дело обстоит именно так эш нәкъ менә шулай инде; делай вот так менә шулай эшлә 2. (нареч.)(настолько) шулкадәр, шулхәтле; она так хороша! ул шулкадәр гүзәл!; я так много ходил, что устал мин шулкадәр куп йөрдем, арып беттем 3. (нареч.)(без последствий, безрезультатно) болай (алай, шулай) гына, шул көе генә; это тебе так не пройдет бу сиңа алай гына үтеп китмәс 4. (нареч.)(без особого намерения) тик, болай гына, сүз уңаенда; я сказал это просто так мин аны болай гына әйттем 5. частица усил. дисәң, икән, булгач; вот это машина так машина! менә бу машина дисәң машина! 6. частица огранич. чамасы, чамасында; тирәсендә; часа так в два сәгать икеләр тирәсендә 7. частица (например) шулай, мәсәлән, әйтик; климат там суровый, так, морозы доходят до сорока градусов анда климат бик каты, салкыннар, мәсәлән, кырык градуска кадәр җитә 8. союз (следовательно, стало быть) димәк, шулай итеп; так ты мне не веришь? димәк, син миңа ышанмыйсың?; так ты согласен? димәк, син риза? 9. союз (в таком случае, тогда) икән, ул вакытта, ул чакта; вам нечего делать, так уходите эшегез юк икән, китә бирегез 10. союз (вследствие этого, потому) шуңа күрә, инде; сегодня холодно, так ты оденься потеплее бүген суык, шуңа күрә син җылы киен 11. союз против. ләкин, әмма; ведь я говорил, так ты слушать не хотел мин әйтеп тордым, ләкин син колак та салмадың за так прост. бушка; получить (взять) за так бушка алу; и так болай да, ансыз да; и так долго сидели болай да озак утырдык; и так далее һәм башкалар; когда (раз, если) так (в таком случае) алай (шулай) булгач; как же так? ничек инде алай?; не так ли? шулай түгелме?; пусть так шулай булсын; я так и знал шулай булыр дип уйлаган идем; так бы тотар идем дә; так бы и полетел! тотар идем дә очып китәр идем!; так вот шулай менә; так называемый … дип аталган; так и … да; слезы так и льются күз яшьләре ага да ага; так и быть ярый, шулай булсын; так и есть шулай булып чыкты; чыннан да шулай; так или иначе һәрхәлдә; так и так (сяк), так или этак төрлечә, төрле юллар белән; то так, то этак тегеләй дә, болай да; так как союз чөнки; так на так прост. башма баш (алышу), өстәүсез (алышу); так нет юк, тыңламады бит; так себе разг. бер көе, бер көе генә, уртача; так сказать(вводн. сл.)әйтик (әйттек) ди; только так болай гына; так-то так шулаен шулай да; так-то так, но все-таки я не могу с вами согласиться шулаен шулай да, ләкин мин сезнең белән килешә алмыйм; так точно воен. нәкъ шулай; так что союз шуңа күрә; так чтобы союз …сын өчен
толковать (гл.) 1. что аңлату, аңлатып бирү, аңлатма бирү; толковать значения слов сүзләрнең мәгънәләрен аңлату 2. кому, разг. (разъяснять) аңлату, төшендерү 3. с кем-чем о ком-чем, разг. сөйләшү, сөйләү, фикер алышу; толковать о делах эш турында сөйләшү
уступить (гл.) 1. кого-что кому бирү, сабу; уступить место урын бирү; уступить дорогу кому-л. кемгә дә булса юл сабу 2. кому в чем (покориться) юл кую, каршы килмәү; уступить в споре бәхәстә юл кую 3. кому-чему в чем (оказаться ниже) калышу, бирешү; он никому не уступит в храбрости батырлык ягыннан ул беркемгә дә бирешмәс 4. что кому, разг. (продавая, отдать дешевле) киметү, төшү, ташлама ясау; уступить два рубля ике сумга киметү
эквивалентный (прил.)эквивалент …, эквивалентлы, тиңдәш, тиң булган; эквивалентный обмен тиңдәш алышу; эквивалентные уравнения эквивалент тигезләмәләр
Татарско-русский словарь:
айкалышу (совм.) см. айкалуI (о многих)
алмашу (гл.)(перех.) 1. см. алышуII 2. в знач.(нареч.) алмашып см. алмашлап алмашу буферы (сущ.) инфрм. буфер обмена
алыш-бирешче см. алыпсатар алышкалау (многокр.) от алышу 1
алышу I(гл.) неперх. 1. (взаим.-совм.) от алу I ( преимущ. в знач. 1-15) 2. хватать (схватывать/схватить, ухватывать/ухватить, брать/взять) друг друга (дружку) за; схватываться (схватиться, браться/взяться) за || хватание (схватывание) друг друга за; кулдан ~ып взяв друг друга (дружку) за руку; ухватившись за руки; билдән ~у схватиться за пояс (друг друга); взять друг друга (дружку) за пояс (в борьбе) 3. спорт. 1) схватываться/схватиться || схватка 2) разг. бороться, побороться; вести (повести) схватку (борьбу); тягаться, потягаться || борьба, схватка; келәмдә ~канда когда шла схватка (борьба) на ковре 4. перен. 1) схватываться/схватиться; вступать/вступить в схватку (единоборство, борьбу, тяжбу) || схватка; сугыш кырында дошман белән ~у схватиться (в единоборстве) с врагом на поле боя (брани) 2) бороться/побороться; тягаться, потягаться; вести схватку (единоборство, борьбу, тяжбу) || схватка (в единоборстве), единоборство, борьба, тяжба
алышыну (гл.) страд. от алышу 1. меняться, переменяться/перемениться, сменяться/смениться (о работе, месте жительства, паспорте, вывеске, няне, администраторе и т. п.) || мена, перемена, смена; сменяемость; тәрбиячеләре ~ган у них сменилась воспитательница; каравыл ~ган вакыт время смены караула 2. меняться, сменяться/смениться, переменяться/ перемениться, измениться (о фамилии, названии чего-л., погоде и т. п.) || мена, перемена, смена, изменения; һава ~у перемена погоды; җил ~ды ветер переменился; урамның исеме ~у изменение названия улицы 3. эвф. 1) см. акылдан&язу 1, 2 2) в знач.(прил.) алышынган см. акылдан&язган 1
аңламамыш : аңламамышка салыну (салышу, сабышу) притворяться/протвориться непонимающим; прикидываться (прикинуться, представляться/представиться) непонимающим
II (ары)(гл.)(перех.) 1. уставать/устать, утомляться/утомиться, приустать; притомляться/притомиться прост. || усталость, утомление; утомлённость 2. (чрезмерно, очень) умориться, изнуряться/изнуриться; измотаться, измолчаться разг. ; уматываться/умотаться, измотаться прост. 3. (от беготни, хлопот) замотаться, наматываться/намотаться, запариваться/запариться прост. 4. (до болезненного состояния) натруживаться/натрудиться (о руках, ногах, пояснице и т. п.) 5. (от долгой ходьбы) заходиться, уходиться прост. 6. в знач.(нареч.) арыганчы до устали (усталости); арыганчы йөгерү бежать до устали 7. в знач.(нареч.) арып 1) усталым, уставшим, утомлённым; изнурённым, приуставшим, усталый, уставший, утомлённый, изнурённый; урманнан бик арып кайттык мы вернулись из леса очень усталые (уставшие, усталыми, уставшими); утырыштан бик арып таралышу расходиться с заседания очень утомлёнными 2) от усталости (утомления, утомлённости, изнурения) (падать)
ары (гл.)(перех.) 1. уставать/устать, утомляться/утомиться, приустать; притомляться/притомиться прост. || усталость, утомление; утомлённость 2. (чрезмерно, очень) умориться, изнуряться/изнуриться; измотаться, измолчаться разг. ; уматываться/умотаться, измотаться прост. 3. (от беготни, хлопот) замотаться, наматываться/намотаться, запариваться/запариться прост. 4. (до болезненного состояния) натруживаться/натрудиться (о руках, ногах, пояснице и т. п.) 5. (от долгой ходьбы) заходиться, уходиться прост. 6. в знач.(нареч.) арыганчы до устали (усталости); арыганчы йөгерү бежать до устали 7. в знач.(нареч.) арып 1) усталым, уставшим, утомлённым; изнурённым, приуставшим, усталый, уставший, утомлённый, изнурённый; урманнан бик арып кайттык мы вернулись из леса очень усталые (уставшие, усталыми, уставшими); утырыштан бик арып таралышу расходиться с заседания очень утомлёнными 2) от усталости (утомления, утомлённости, изнурения) (падать)
аш I(сущ.) 1. 1) суп (мясной, из фруктов), варево прост. || суповой; токмачлы аш суп с лапшой; суп-лапша; гөмбәле аш суп с грибами; бәрәңге ашы картофельный суп; похлёбка; кәбестәле аш суп с капустой; щи; чөгендерле-кәбестәле аш суп из капусты со свёклой; борщ; аш ите суповое мясо; аш тәлинкәсе суповая тарелка 2) мн. ашлар кухня собир. (народная, национальная, вегетарианская); солдат ашлары солдатская кухня 2. 1) блюдо, кушанье (горячее, холодное, детское); еда, яства; камыр ашы мучное блюдо; мучная еда; кунак ашы кушанье (яства) для гостей; бәйрәм ашлары праздничные яства (блюда); аңа нинди аш та ярый ему любая еда по вкусу; ашны сеңгәч, хатынны үлгәч макта (посл.) хвали еду переваренную, а жену покойную; хвали сено (рожь) в стогу, а барина в гробу 2) мн. ашлар (о видах пищи, об образе питания), стол (диетический, детский, овощной, вегетарианский); еда; ит ашлары мясной стол; мясная еда 3. еда ( мн. нет); обед, трапеза (в монастыре) || обеденный, трапезный, столовый; аштан соң ял итеп алу отдохнуть после еды (обеда); даруны аш алдыннан эчү пить лекарства перед обедом; ашка кайту прийти на обед; аш дирбиясе столовый сервиз; аш кашыгы столовая ложка; аш вакыты обеденный час (перерыв), обед; аш өстәле трапезный стол 4. 1) обед (с созывом гостей), обед в гостях; званый обед (по какому-л. поводу); чаще индив.; күршеләрне ашка чакыру позвать соседей в гости; ашка бару пойти в гости; аштан таралышу расходиться из гостей; бәйрәмдә өй саен аш на праздник в каждом доме гости (обеды); юбилей ашында булу быть на юбилейном (званом) обеде; ураза ашы уздыру созвать (собрать) гостей на разговенье 2) поминальный обед, поминки; сорочины, сороковины (ед. нет), тризна; әбисенең җидесенә аш үткәрү провести поминки по седьмому дню бабушки; карчыклар аштан чыгып киләләр старухи выходят с поминок
ә I(союз) 1. противит. а, же, но; мин сәгать алтыда түгел, ә җидедә килермен я приду не в шесть, а в семь; мин китәмен, ә ул кала я уезжаю, а он остаётся; мине күрде, ә сәлам бирмәде (он) меня видел, но не поздоровался 2. присоед. а.; башта доклад тыңладык, ә аннан фикер алышуларга күчтек сначала заслушали доклад, а затем перешли к прениям 3. уступ. а, но, всё же, однако; вакыт аз, ә эшне бетерергә кирәк времени мало, однако работу надо завершить
буталышу (возвр.) от буталу 1. перемешиваться/перемешаться, перепутываться/перепутаться (о многих) || перемешивание, перепутывание; путаница, сутолока; урамдагы ~у уличный переполох (сутолока) 2. путаться(межд.) кем-л., вертеться, крутиться около кого-л.; болтаться (о многих); аяк астында ~у путаться (крутиться) под ногами (о многих); балалар укытучылары янында ~алар дети вертятся (крутятся) около своей учительницы 3. путаться, спутываться/спутаться, запутываться/запутаться, сбиваться/сбиться (о многих) || спутывание, запутывание; шаһитлар сорау алганда ~тылар свидетели при допросе запутались 4. перен. разг. не ладить (между собой)
дивана (сущ.) 1. 1) юродивый, бесноватый, сумасшедший, помешанный; безумец, дурак; ~га салыну (салышу) представляться юродивым (сумасшедшим) 2) чудаковатый, чудной; не от мира сего 2. перен. бестолковый
доклад (сущ.) 1. доклад; ~ белән чыгу выступить с докладом; отчёт ~ы отчётный доклад; ~ буенча фикер алышулар прения по докладу 2. доклад (устное или письменное сообщение о служебном деле) || докладной; ~ язуы (язмасы) докладная записка
җыйналышу (совм.) от җыйналу (о многих)
ишетмәмеш : ишетмәмешкә салышу делать вид, что не слышишь (не слышал); притворяться глухим
калышу (гл.)(неперех.) 1. отставать/отстать (в учёбе, на работе, в развитии и т. п.) || отставание; олылардан ~мау не отставать от взрослых; бала акыл ягыннан үз яшьтәшләреннән ~а ребёнок по развитию отстаёт от своих сверстников 2. перен. уступать/уступить в чём-л.; быть хуже, ниже кого, чего-л. (по качеству, по работе и т. п.); драматургның соңгы пьесасы алдагыларынннан шактый ~а последняя пьеса драматурга значительно уступает предыдущим
көндәлек (сущ.) 1. дневник || дневниковый; ~к алып бару вести дневник; сәяхәтче ~ге дневник путешественника; юл ~ге путевой дневник; ~к язмалары дневниковые записи 2. дневник (специально для учащихся); ~ккә өй эшләрен язып кую записать в дневник домашние задания; ~ктәге билгеләр оценки, проставленные в дневнике ||(прил.) 1. ежедневный, каждодневный, повседневный; будничный, обычный; ~ эшләр повседневные работы; ~ газета ежедневная газета; ~ күренеш обычное явление; ~ тормыш будничная (каждодневная) жизнь 2. текущий; ~ планлаштыру текущая планировка; ~ мәсьәләләр буенча фикер алышу обмен мнениями по текущим вопросам 3. обиходный, житейский; ~ мәшәкатьләр житейские заботы (хлопоты); ~ ихтыяҗлар обиходные нужды
көрәшү-алышу (гл.)(неперех.) см. көрәшү1
кузгалышу (гл.) неперех.(гл.) взаимно-совм. от кузгалу; вставать, подниматься (с места); задвигаться (о многих); кунаклар ~ты гости поднялись (из-за стола)
күрмәмеш : күрмәмешкә салыну (салышу) притвориться не видевшим; сделать вид, что не заметил
кыйралышу (совм.) от кыйралу; разрушаться (о многих; всё, кругом)
салышу 1. (гл.) взаимно-совм. от салу; складываться/сложиться, собраться || складчина; акча ~ып бүләк алу в складчину купить подарок 2. см. салыну5; туганнарына ~у рассчитывать на родственников 3. притворяться/притвориться, прикидываться/прикинуться 4. предаваться/предаться; эчүгә ~у предаваться пьянству
сизмәмешкә : сизмәмешкә салышу притворяться/притвориться не замечающим кого-что, не чувствующим чего-л.
сүз алышу (гл.)(неперех.) перекируться словами
тайчанучы (сущ.) см. тайпылучы тайчык (сущ.) диал. 1. уменьш.- ласк. жеребёнок, жеребёночек; лошадка 2. ласк. обращение к малышу, мальчику; ~гым, кил әле подойди ко мне, мой жеребёночек
таралышу (совм.) от таралу; расходиться/разойтись, разъехаться || расхождение (в разные стороны) о многих; утырдык, утырдык та, ~тык сидели, сидели да и разошлись; илнең төрле почмакларына ~тылар разъехались в разные уголки страны
тире алышу матдәсе (сущ.) бот. см. танин тире сепсисы (сущ.) мед. сепсис кожный
фикер алышулар (сущ.) мн. дебаты
чалышу I(гл.) взаимно-совм. от чалу I
чарпылышу (гл.) взаимно-совм. книжн. см. бәрелешү, буталышу, аралашу
чуалышу (гл.)(неперех.) 1. путаться, вертеться, болтаться, суетиться, копошиться (о многих) 2. бунтовать, поднимать/поднять бунт, мятеж
Тәсадеф