Русско-татарский словарь:
башковатый (прил.) простореч. акыллы, зиһенле, башлы
башковитый (прил.) прост. башлы, акыллы
благомыслящий (прил.) устар. 1. яхшы фикерле, яхшы ниятле; 2. акыллы, саф фикерле
благоразумие (сущ.)(с)акыллылык, төплелек, акылга ятышлылык
благоразумный (прил.)акыллы, төпле, уйлап эшләнгән
вертопрашка (сущ.)(ж)җиңел акыллы кеше, җилкуар, җилбәзәк
ветреник (сущ.)(м) разг. җиңел акыллы кеше, җилкуар, җилбәзәк
ветреность (сущ.)(ж)җилкуарлык, җилбәзәклек, җиңел акыллылык
ветреный (прил.) 1. җилле; ветреная погода җилле һава 2. перен. җилкуар …, җилбәзәк …, җиңел, җиңел акыллы; ветреная девушка җилбәзәк кыз
выискаться (гл.) разг. табылу; тоже мне умник выискался акыллы баш табылган икән
выйти (гл.) 1. чыгу, чыгып китү; выйти из комнаты бүлмәдән чыгу; выйти из строя 1) сафтан чыгу; 2) перен. эшли алмый башлау ( мәс. авыру сәбәпле) 2. барып чыгу, килеп чыгу; чыгу; выйти на дорогу юлга килеп чыгу; выйти в море диңгезгә чыгу 3. (израсходоваться) сарыф ителеп бетү, чыгу, бетү 4. за кого чыгу; выйти замуж кияүгә чыгу 5. (получиться) чыгу; из куска материи вышло два платья бер оч тукымадан ике күлмәк чыкты; дело не вышло эш барып чыкмады 6. булып чыгу; выйти победителем җиңүче булып чыгу выйти в люди кеше булу, кеше арасына кереп китү; выйти в отставку отставкага чыгу; выйти из берегов ярларыннан чыгу, ташу; выйти из головы баштан чыгу, оныту; выйти из доверия ышанычтан чыгу; выйти из печати матбугатта басылу; выйти из повиновения буйсынмый башлау; выйти из положения авыр хәлдән чыгу; выйти из себя чыгырдан чыгу, чәпчеп китү; выйти из терпения чыгырдан чыгу; выйти на пенсию пенсиягә чыгу; выйти наружу билгеле булу, ачылу; тышка чыгу; выйти сухим из воды судан коры чыгу; лицом не вышел матур түгел; умом не вышел акыллы түгел; ростом не вышел озын түгел
высокоумный (прил.) ирон. акыллы баш (акыллы булып күренергә тырышучы)
голова 1. (сущ.)(ж)баш 2. (сущ.)(ж)(единица счета скота) баш; сто голов овец йөз баш сарык 3. (сущ.)(ж) перен. акыл; человек с головой акыллы кеше 4. (сущ.)(м)баш, башлык; городской голова шәһәр башлыгы 5. (сущ.)(ж)баш; голова колонны колоннаның башы 6. (сущ.)(ж)баш; голова сахару бер баш шикәр быть головой выше кого әллә никадәр югары тору (акыл ягыннан); в головах баш очында; голова идет кругом у кого баш катты, баш катып бетте, баш әйләнеп бетте; голова садовая ачык авыз, томана, аңгыра бәрән; голова варит башы эшли; голову потерять башны югалту; аптырашта калу, нишләргә белмәү; головы не жалеть башны да кызганмау, зур корбаннарга әзер булу; из головы вон баштан чыккан, истән чыккан, онытылган; как снег на голову көтмәгәндә килеп чыгу; с головой уйти (погрузиться) во что берәр эшкә баш белән чуму; с головы до ног или с ног до головы баштанаяк; сам себе голова үземә үзем хуҗа; через голову кого, чью кемнән дә булса узып мөрәҗәгать итү
далекий (прил.) 1. ерак; далекий путь ерак юл 2. (отделенный большим промежутком времени) ерак; далекое прошлое ерак тарих, күптән үткән заман; далекое будущее ерак киләчәк 3. ерактагы…; далекий город ерактагы шәһәр 4. перен. ят, чит; мы с ним люди далекие без аның белән ят кешеләр 5. перен. разг. (только с отриц. ) акыллы, башлы; он человек не очень-то далекий ул бик үк акыллы кеше түгел я далек от мысли что-л. сделать берәр нәрсә эшләргә уйлаган да юк, нәрсә дә булса эшләргә уйлап караган да юк
дело (сущ.)(с) 1. эш; дело воспитании молодежи яшьләрне тәрбияләү эше; быть без дела эшсез булу 2. кого-чего эш, бурыч; защита отечества-дело всего народа ватанны саклау-бөтен халык бурычы 3. эш, шөгыль, йомыш; ходить по делу эш артыннан йөрү 4. вакыйга, хәл, эш; дело было осенью бу хәл көзен булды 5. мәсьәлә, эш; не в том дело мәсьәлә анда түгел 6. хәл, эш; как дела? нихәл?; дела как сажа бела погов. эшләр хөрти, хәлләр шәптән түгел 7. эш, дело; подшить к делу делога тегеп кую ближе к делу мәсьәләгә якынрак килү; виданное ли дело язмаганны, гомердә булмаганны; вот это дело! менә монысы шәп!, мена монысы ярый!; в самом деле чыннан да, дөрестән дә, чынлап та; в чем дело? эш нәрсәдә?, эш нәрсәгә терәлде?, ни бар?; гиблое дело эш харап, барып чыкмаслык эш; говорить дело акыллы фикер әйтү, дөрес киңәш бирү; грешным делом гөнаһ шомлыгына каршы, ялгышлык белән; дело вкуса кемгә нәрсә ошый, кем нәрсә тели; дело в шляпе эш пеште; эш бетте, көлтә җыясы гына калды; эш барып чыкты; дело делать җитди эш белән шөгыльләнү, юк-бар белән маташмау; дело дошло (доходит) до … эш … барып җитте; дело житейское гадәти эш; дело за … эш аннан гына тора; дело идет о… сүз … турында бара; дело мастера боится погов. эш остасыннан курка; дело привычки кем нәрсәгә күнеккән; дело с концом или [и] делу конец бетте-китте, вәссәлам; дело случая очраклы хәл; дело стало за кем-чем эш … генә тора; другое (иное) дело анысы башка нәрсә, анысы башка мәсьәлә; есть такое дело! була ул!, булдырабыз аны!; за дело (наказать) тиешле, урынлы (җәза); (наградить) лаеклы (бүләк), идти (пойти) в дело эшкә ярау, куллана (файдалана) башлау; известное дело билгеле нәрсә, мәгълүм нәрсә; иметь дело с кем-чем нәрсә белән эш итү; к делу! эшкә тотыну!, эшли башлау!; между делом эш арасында; на деле эштә, практикада; на самом деле см. в&самом&деле ; не у дел эшсез; ну и дела! эшләр менә кая таба китте!, эшләр менә ничеккә китте!; первым делом беренче нәүбәттә (чиратта), әүвәле, башта; пустить (употребить) в дело эшкә ярату, эштә файдалану; то и дело һәрвакыт диярлек, өзлексез, туктаусыз; то ли дело бөтенләй башкача; это дело десятое монысы мөһим түгел, монысы әлләни түгел, анысы качмас
дельный (прил.) 1. эшлекле, булдыклы; дельный работник эшлекле хезмәткәр 2. мөһим, әһәмиятле; акыллы, төпле; дельная мысль акыллы фикер
здравомыслящий (прил.)аек фикерле, дөрес уйлаучы, акыллы
здравость (сущ.)(ж) мн. (нет)төплелек, акыллылык, дөреслек
здравый (прил.)төпле, дөрес, акыллы; здравый ум төпле акыл; здравая мысль акыллы фикер здрав и невредим исан-сау; в здравом уме и твердой памяти аек фикерле һәм сәламәт зиһенле
легкомысленность (сущ.)(ж) мн. нет, книж. 1. җиңел акыллылык; 2. уйламыйча эшләүчәнлек, дуамаллык, төпсезлек, сайлык
лишенка (сущ.)(ж) см. лишенец лишенный (прил.)мәхрүм ителгән, ...-сыз калдырылган; ...-сыз калган; лишенный помощи ярдәмсез калдырылган; ярдәмсез калган. Лишенный крова урамда калган. Не лишенный (не лишен) ...-ы булган; шактый гына; событие, не лишенное известного значения билгеле бер әһәмияте булган вакыйга; он не лишен ума ул шактый гына акыллы кеше. Ваше замечание лишено всякого значения сезнең искәртүнең һичбер әһәмияте юк
мальчишество (сущ.)(с) 1. балалык, бала-чагалык, балаларча кыланыш 2. (несерьезность, легкомыслие) беркатлылык, җиңел акыллылык; что за мальчишество? бу нинди җиңел акыллылык?
милый (прил.) 1. (приятный, привлекательный) сөйкемле, ягымлы; милый ребенок сөйкемле бала 2. (дорогой, любимый) сөекле; мой милый друг минем сөекле дустым 3. в знач.(сущ.)милый м. милая(сущ.)(ж)сөекле, сөйгән [яр] вот [это] мило! менә сиңа кирәк булса!, менә сиңа мә!; за милую душу бик теләп; съели рыбу за милую душу балыкны бик теләп ашап бетерделәр; милое дело иң яхшысы, иң юньлесе; мил человек хөрмәтлем, акыллым; с милым рай и в шалаше сөйгән яр белән куыш та оҗмах
мозговитый (прил.) простореч. фам. акыллы, зирәк, башлы
молчалинство (сущ.)(с) мн. нет. книж. публиц. начальствога ярарга тырышу, ялагайлык, принципсызлык, карьеризм (Грибоедовның Акыллылык бәласе комедиясендәге Молчалин исеменнән)
мудрец (сущ.)(м)фикер иясе, хаким, зур белем иясе; зур акыл иясе, тирән акыллы кеше
мудровать (гл.) простореч. см. мудрить мудрость (сущ.)(ж)акыллылык; мудрость решения карарның акыллылыгы житейская мудрость тормыш тәҗрибәсе; народная мудрость халыкның зирәклеге
мудрый (прил.)гакыллы, акыллы, зирәк, хикмәтле; мудрая политика зирәк политика; мудрый совет акыллы киңәш; мудрый человек гакыллы кеше
мыслитель (сущ.)(м)фикер иясе, акыл иясе, тирән акыллы кеше
набраться (гл.) 1. (берникадәр) җыелу, туплану; в яму набралась вода чокырга су җыелган 2. кого-чего җыелу; набралось рублей сто йөз сумлап акча җыелды; наберется килограммов десять бер ун килограмм җыелыр 3. перен. чего җыю, җитү; набраться духу (смелости, храбрости) бөтен кыюлыкны җыю; набраться сил көч җыю; набраться ума (разума) акыл җыю 4. чего (усвоить) үзләштерү; набраться разных умных слов төрле акыллы сүзләр үзләштерү; набра новых правил яңа кагыйдәләр (гадәтләр) үзләштерү 5. чего. разг. җиткерү, төткәрү, табып бетерү; на него денег не наберешься аңарга акча төткәрә алмассың
настоль (нареч.) книж. устар. см. настолько настолько (нареч.)шул кадәр, шул хәтле, шул дәрәҗәдә; не настолько…, чтобы дәрәҗәдә үк … түгел; он не настолько умен, чтобы понять это ул моны аңларлык дәрәҗәдә үк акыллы түгел; настолько-то ул кадар генә; настолько-то я и сам понимаю по-французски ул кадәр генә мин үзем дә французча аңлыйм
не (прист.), исемнәр һәм сыйфатлар ясый, тубәндәге мәгънәләрне белдерә: 1. сүзнең бу приставкадан башка белдергән мәгънәсенә капма-каршы мәгънәне, мәс. неправда ялган; неприятель дошман; невеселый күңелсез; недобрый усал, явыз, яман; невысокий тәбәнәк; түбән 2. билгесе, сыйфаты чикле булган, тулы булмаган каршы мәгънәне, мәс. невнимательный игътибарсыз, дикъкатьсез, саксыз; неглупый шактый акыллы; акыллы гына; акылсыз түгел, башсыз түгел; неплохой начар булмаган, шактый яхшы, яхшы гына, ярыйсы гына; начар түгел 3. сузнең приставкадан башка белдергән мәгънәсенең булмавын, мәс. необоснованность нигезсезлек, дәлилсезлек; ненаучный фәнни булмаган; нечестный намуссыз, гаделлексез
небезрассудный (прил.)шактый гына акыллы, төпле, уйлап әйтелгән (бирелгән), шактый гына уйланган; небезрассудный совет уйлап бирелгән киңәш
неглупый (прил.)шактый акыллы; акыллы гына; акылсыз (башсыз) түгел
нежели (союз) уст. …га караганда, …дан; он умнее, нежели брат ул энесеннән акыллырак
несерьезность (сущ.)(ж) мн. (нет) 1. өстән уйлаучанлык, өстән уйлаучан булу; җиңел акыллылык; 2. әһәмиятсезлек
несерьезный (прил.) 1. (легкомысленный) өстән уйлаучан, җиңел акыллы, җилкуар; 2. (незначительный) әһәмиятсез, кечкенә
образумить (гл.)кого-что. разг. акылга кертү, акыллыландыру. акылга утырту
образумиться (гл.) разг. (стать благоразумным) акыллылану, акыл керү, акылга утыру
осмысленный (прил.)аңлы, акыллы, мәгънәле, акыл белән эшләнгән; осмысленный ответ мәгънәле җавап
остроумие (сущ.)(с)тапкырлык, тапкыр сүзлелек; үткен акыллылык
остроумничать (гл.) разг. үткен акыллы булып күренергә тырышу, тапкырлык күрсәтергә маташу
перемочь (гл.) см. перемогать перемочься (гл.) см. перемогаться перемудрить (гл.) разг. артык акыллы башлыланып эшнең рәтен китәрү (бозу)
полоумный (прил.) разг. ярты акыллы, акылга сай, тиле-миле; акылдан язган, юләр, тиле
понабраться (гл.) разг. җыелу; желающих понабралось свыше ста человек теләүчеләр йөз кешедән артык җыелды. Понабраться ума акыллылану, акыл. җыю. Понабраться знаний белем җыю, белем туплау
поумнеть (гл.)акыллану, акыллана төшү, акыл керү, акылга утыру, акыллылана төшү
премудрость (сущ.)(ж) разг. 1. уст. (глубокая мудрость) гакыллылык, тирән акыллылык 2. ирон. (трудно понимаемое) хикмәт, хикмәтле нәрсә
премудрый (прил.) 1. уст. гакыллы, тирән акыллы 2. (трудный для понимания) хикмәтле, четерекле
притом (союз)присоед. өстәвенә, өстәвенә тагын, шуның өстенә; он умен и притом еще и добр ул акыллы, өстәвенә тагын киң күңелле дә
прозорливец (сущ.)(м) книжн. үткен акыллы, зирәк, алдан күрүчән кеше
прозорливица (сущ.)(ж) книж. устар. ритор. үткен акыллы, зирәк кеше, алдан күрүчән, алдан күрә белүчән кеше
прозорливость (сущ.)(ж) мн. нет, книж. үткен акыллылык, зирәклек, алдан күрә белүчәнлек
прозорливый (прил.) книжн. үткен акыллы, зирәк, алдан күрүчән
разумник (сущ.)(м) разг. акыллы (күбрәк балалар турында)
разумница (сущ.)(ж) см. разумник разумно (нареч.)акыллы итеп, акыл белән, аңлап; разумно поступить акыл белән эш итү
разумность (сущ.)(ж)гакыллылык, акыллылык
разумный (прил.) 1. (обладающий разумом) акыллы, акылга ия булган, акылы булган; разумное существо акылга ия булган зат 2. (логичный) акыллы, акылга яраклы, акылга муафыйк; нигезле; разумные доводы акылга ярашлы дәлилләр 3. (рассудительный) төпле, төпле акыллы; разумный человек төпле кеше
рассудительность (сущ.)(ж) мн. нет, книж. 1. акыллылык, аңлылык; дөрес фикер йөртү, аңлый (төшенә) белү; 2. уйлап (сак, акыл белән) эш итүчелек
рассудительный (прил.)уйлап эш итүчән, төпле, акыллы; рассудительный человек уйлап эш итүчән кеше
светик (сущ.)(м)күз нурым, акыллым
семь (числ.)җиде; семь бед один ответ посл. мең бәлагә бер җавап; семь раз примерь, один раз отрежь посл. җиде кат үлчә, бер кат кис за семью замками җиде кат җир астында; семи пядей во лбу маңгае җиде карыш (бик акыллы); семь потов (согнать, сошло) с кого җан тирләрен чыгару; семь пятниц на неделе у кого аның атнасына биш җомга; семь шкур содрать с кого җиде кат тиресен тунау; у семи нянек дитя без глазу посл. хатын-кыз күп булган йортта су булмас; ашны ике кеше пешерсә, ашлары тозсыз була
слабоумный (прил.)акылга зәгыйфь, җиңел акыллы
сметливость (сущ.)(ж)зирәклек, зиһенлелек, тапкырлык, йөгерек акыллылык
сметливый (прил.)зирәк, зиһенле, йөгерек акыллы, тапкыр
сообразный (прил.)(с)чем …га туры килә торган, ярашлы, муафыйк; максатка туры килә торган, максатка ярашлы (муафыйк); акылга сыешлы, акыллы
теизм (сущ.)(м) рел. теизм (алланы акыллы зат итеп күзаллаган, дини-мистик караш)
того (част.) прост. 1. (заполняет паузу в речи) кара; уж ты, того, постарайся син инде, кара, тырышты? 2. в знач. сказ. (глуповат) җиңел акыллы; (плоховат) шәптән түгел; (навеселе) исерек; он совсем того ул бөтенләй җиңел акыллы не того в знач. сказ. шәптән түгел; вид у тебя не того синең кыяфәтең шәптән түгел
толковый (прил.) 1. акыллы, телле; мәгънәле; толковый человек акыллы кеше; толковый совет төпле киңәш 2. аңлаешлы, төшенерлек; толковый рассказ аңлаешлы хикәя 3. аңлатмалы; толковый словарь русского языка рус теленең аңлатмалы сүзлеге
трезвенный (прил.) 1. саф акыллы; 2. перен. неодобр. үз җаен гына карый торган, вакчыл
трезвый (прил.) 1. (не пьяный) аек, айнык 2. (не пьющий) аракы эчми торган 3. перен. аек, аек акыллы; трезвый ум аек акыл; трезвый взгляд на события вакыйгаларга аек караш
тупоумничать (гл.) разг. фам. шутл. акыллы булып күренергә маташып ахмаклык эшләу
ум (сущ.)(м)акыл; здравый ум сәламәт акыл; человек большого ума бик акыллы кеше 2. перен. акыл иясе, фикер иясе; лучшие умы человечества кешелекнең иң яхшы фикер ияләре без ума [быть] исең-акылың китү; в уме ли ты? акылыңдамы син, юкмы?; [и] в уме нет (не было) күңелдә дә юк [иде], истә дә юк [иде]; из ума вон истән (хәтердән) чыккан; на уме уйда, күңелдә; от большого ума (сделать что-л.) ирон. акыллы башланып, ахмакланып; с умом (делать что-л.) акыл белән (эшләү), баш белән уйлап (эш итү), белеп эшләү; считать в уме күңелдән исәпләү; ума не приложу башыма да китерә алмыйм, башым җитми; ум за разум заходит у кого зиһен чуала, баш ката; уму непостижимо һич аңлап булмый, башка сыймый
умненький (прил.) разг. акыллы, акыллы гына
умнеть (гл.)акыллылану, акыллылана төшү, акыл арта бару
умник (сущ.)(м) разг. 1. (умный человек) акыллы кеше, акыл иясе 2. (рассудительный мальчик) акыллы малай, тыңлаулы малай 3. ирон. акыллы баш, акыл сатучы
умница м,(сущ.)(ж) разг. 1. (умный человек) акыллы кеше, акыл иясе 2. (рассудительный ребенок) акыллы бала; тыңлаулы бала
умничать (гл.) разг. неодобр. 1. (стараться выказать свой ум) акыл сату, акыллы булып күренергә тырышу 2. үзенчә кыландыру, мөгез чыгарырга маташу, хикмәт чыгарырга маташу; не умничай, делай, как велят мөгез чыгарып маташма, кушканча эшлә
умно (нареч.)акыллы, акыл белән, акыллы итеп, акыллы рәвештә
умный (прил.) 1. акыллы, башлы, зирәк; умный человек башлы кеше 2. акыллы, төпле; умный совет төпле киңәш
умудрить (гл.)кого-что акылын баету (арттыру, үстерү), акыллыландыру
цыпка (сущ.)(ж) разг. 1. обл. тавык, чебеш; 2. простореч. фам. бәбкәм, сөеклем, акыллым
ясновидение (сущ.)(с) 1. (по мистическим представлениям) кәрамәт, гаиптән хәбәр бирү 2. (прозорливость) алдан күрү (күрүчелек), үткен акыллылык (акыллы булу)
ясновидящий (прил.)алдан күрүче, алдан белүче, алдан күрә алу сәләтенә ия булган, үткен акыллы
(прил.)алдан күрүче (белүче), үткен акыллы
ясочка (сущ.)(м)и(сущ.)(ж) разг. фам. акыллым, сөеклем, бәгырем, алтыным; ясочка ты моя акыллым син минем
Татарско-русский словарь:
акыллы (прил.) 1. 1) умный, разумный, благоразумный, рассудительный (человек, руководитель, совет, чин, поступок); смышлёный, сообразительный; смекалистый, сметливый; толковый || разумник, разумница; умник, умница 2) умный, сообразительный, понятливый (о животных) 2. в субстантивн. употр. как обращение акыллым умница (умненький) мой, умница (умненькая) моя ||(нареч.) умно, разумно, благоразумно, с умом (головой), рассудительно, толково (говорить, действовать, мыслить); здраво (судить о чём-л.); по-умному; мудро (поступать)
акыллылану (возвр.) 1. 1) умнеть, поумнеть, становиться/стать умным (разумным); мудреть разг. становиться/стать смышлёным (сообразительным, смекалистым) 2) см. акыл&керү 2. ирон. см. акыл&сату
акыллылык (сущ.) 1. ум, рассудок, рассудительность; благоразумие; смышлёность; смекалистость, сметливость 2. (как плод опыта) ум, ум-разум, мудрость, умудрённость
гакыл (сущ.) см. акыл гакыллы (прил.) см. акыллы гакыллылану (гл.)(неперех.) см. акыллылану гакыллылык (сущ.) см. акыллылык гакылсыз (прил.) см. акылсыз гакылсызлану (гл.)(неперех.) см. акылсызлану гакылсызлык (сущ.) см. акылсызлык гала-концерт (сущ.) гала-концерт
гомумән (нареч.) 1. вообще, в общем; в общих чертах; ~ ул начар кеше түгел вообще он человек неплохой; ~ генә сөйләү говорить вообще; тормышны ~ аңлау познать жизнь вообще (в общих чертах) 2. совсем, вообще; авыру ~ күрми больной совсем не видит; өйдә кычкырып сөйләшү ~ тыелды вообще запретили в доме громко говорить 3. всегда, всё время; вообще; ул ~ шулай шат иде он всегда был таким весёлым; ул ~ тик утырырга яратмый он вообще не любит сидеть без дела 4. в знач.(вводн. сл.) 1) вообще, в общем; следовательно; ул аз сөйли, күп тыңлый, ~, бик акыллы кеше он мало говорит, больше слушает, в общем, человек умный 2) в основном, вообще; мин, ~, музыка яратам я, вообще, люблю музыку
гүзәл (прил.) 1. красивый, прекрасный, прелестный; ~ кыз красивая (прекрасная) девушка, девушка-красавица; ~ йөз прелестное личико 2. хороший; великолепный; приятный; гаҗәп ~ кешеләр килеп чыкты хәзер удивительно хорошие (великолепные) люди появились нынче 3. прекрасный, изящный, роскошный; ~ сарайлар прекрасные дворцы ||(сущ.) 1. красавец; красавица; ~ләрнең гүзәле раскрасавец, раскрасавица; ~ләр арасында среди красавиц; ~-күз өчен, акыллы-күңел өчен красивый-для взора, а умный-для души; красота приглядится, а ум пригодится 2. в притяж. ф. гүзәлем милый мой, ненаглядный мой; сабыр итик, ~ем подождём, милый мой ||(нареч.) красиво, прекрасно, превосходно
да I (ДӘ, ТА, ТӘ)(част.) усил. 1. 1) и, также, тоже; без дә синең тәкъдимеңне яклыйбыз и мы поддерживаем твоё предложение; мы также поддерживаем твоё предложение; ул да ашыга и он торопится 2) и, даже (и); сорама да даже и не спрашивай; без килмәс идек тә, таләп итәләр мы бы и не приехали, но требуют 2. уже, уже и; һи, онытканмын да ой, уже (и) позабыл; көз дә килеп җитте уже (и) осень наступила; белеп тә алган уже узнал 3. при отриц. предл. 1) после(сущ.) со словом бер ни; бер минутка да кичегергә ярамый нельзя опаздывать ни на минуту; тирә-юньдә бер җан иясе дә күренми вокруг (не видно) ни одной живой души 2) же, уж; бу һич тә дөрес түгел это уже совершенно не верно 3) тж. индив. а) в сравн. сочет. для усиления их значений; кешедән дә акыллырак җан иясе юк нет существа более разумного, чем человек б) после отриц. (мест.) для усиления их значений; беркайда да нигде; беркайчан да никогда; беркем дә никто; бернинди дә никакой; берничек тә никак 4. каждый, еже-; ел да каждый год, ежегодно; көн дә очрашабыз встречаемся каждый день (ежедневно) 5. разг. (межд.) компонентами усил.(гл.) сочетаний да (и) всё; взять и (да, да и); кайтты да китте взял да уехал: уехал да всё; чыкты да китте взял да вышел; вышел да и всё; сөйлим дә бирәм возьму да расскажу и всё; куарга да чыгарырга взять да и выгнать; выгнать да и всё 6. разг. 1)(межд.) усил. повторами выраж. а) категоричность высказывания так; концертка бара да бара инде ул на концерт он уж пойдёт так пойдёт; сиңа әйтми дә әйтми инде тебе уж он не скажет так не скажет б) чувство восхищения, одобрения так, ну и; аты да аты! конь так конь; ну и конь!; менә бу егет уйный да уйный баянда! вот этот парень играет так играет на баяне; ну и играет этот парень на баяне! 2) в эмоц. предл. ну и; матур жырлыйсың да инде! ну и поёшь ты красиво!; бирдең дә инде үзенә кирәген! ну и дал же ты ему жару! 7. после усил.(гл.) повторов да (и) вдруг, раз и; йөрде, йөрде дә юкка чыкты ходил-ходил да вдруг исчез; сөйли, сөйли дә туктап кала говорит-говорит-раз и останавливается 8. в сложносоч. предл. с противит. знач.-то; алар шулай диләр дә бит… они-то говорят так…; килүен килдек тә соң, ләкин юлыбыз уңмады приехать-то приехали, но вот не повезло 9. в сочет. с составным указ. (мест.) менә шул-то … и; менә шул серне ул сездән яшереп саклаган да вот эту-то тайну он от вас и скрывал; менә шул кирәк тә инде безгә вот это-то нам и нужно 10. в сочет. с(гл.) булу в усл. накл. 1) хоть, хоть (хотя) бы; бер атна булса да авылда ял ит хоть неделю отдохни в деревне; бер сәгатькә булса да хотя бы на один час; кичкә кадәр булса да хоть бы до вечера 2) хоть (хотя) и; хоть (хотя) и, … но; сирәк булса да очрашабыз встречаемся, хоть и редко; хоть и редко, но встречаемся; аз булса да ярдәм булыр хотя и не много, но будет помощь 11. при(гл.) на-ып и, но; белеп тә әйтмәгәнсең знал и не говорил; авылда булып та күрешмәгәнсез был в деревне, и не встретились 12. при(гл.) на-гач сразу, сразу же, тут же; как только; авылны чыккач та асфальт юл башлана сразу же за деревней начинается асфальтовая дорога; кайткач та хәбәр итәрмен сообщу тут же по приезде; сообщу, как только приеду 13. употр. в образов. составных неопр. (мест.) и(нареч.) со словом булса (да) хоть; кем дә булса кто-нибудь (да), кто-либо; нәрсә дә булса что-нибудь (да), хоть что-нибудь (что-либо); нинди дә булса какой-нибудь (да), хоть какой-нибудь; кайда да булса где-нибудь (да), хоть где-нибудь (где-либо); кайчан да булса когда-нибудь (да), хоть когда-нибудь (когда-либо); ничек тә булса как-нибудь (да), хоть как-нибудь (как-либо) 14. при составных союзах с усил. знач. же; әгәр дә если же; шулай да всё же, однако же
дә см. да (част.) усил. 1. 1) и, также, тоже; без дә синең тәкъдимеңне яклыйбыз и мы поддерживаем твоё предложение; мы также поддерживаем твоё предложение; ул да ашыга и он торопится 2) и, даже (и); сорама да даже и не спрашивай; без килмәс идек тә, таләп итәләр мы бы и не приехали, но требуют 2. уже, уже и; һи, онытканмын да ой, уже (и) позабыл; көз дә килеп җитте уже (и) осень наступила; белеп тә алган уже узнал 3. при отриц. предл. 1) после(сущ.) со словом бер ни; бер минутка да кичегергә ярамый нельзя опаздывать ни на минуту; тирә-юньдә бер җан иясе дә күренми вокруг (не видно) ни одной живой души 2) же, уж; бу һич тә дөрес түгел это уже совершенно не верно 3) тж. индив. а) в сравн. сочет. для усиления их значений; кешедән дә акыллырак җан иясе юк нет существа более разумного, чем человек б) после отриц. (мест.) для усиления их значений; беркайда да нигде; беркайчан да никогда; беркем дә никто; бернинди дә никакой; берничек тә никак 4. каждый, еже-; ел да каждый год, ежегодно; көн дә очрашабыз встречаемся каждый день (ежедневно) 5. разг. (межд.) компонентами усил.(гл.) сочетаний да (и) всё; взять и (да, да и); кайтты да китте взял да уехал: уехал да всё; чыкты да китте взял да вышел; вышел да и всё; сөйлим дә бирәм возьму да расскажу и всё; куарга да чыгарырга взять да и выгнать; выгнать да и всё 6. разг. 1)(межд.) усил. повторами выраж. а) категоричность высказывания так; концертка бара да бара инде ул на концерт он уж пойдёт так пойдёт; сиңа әйтми дә әйтми инде тебе уж он не скажет так не скажет б) чувство восхищения, одобрения так, ну и; аты да аты! конь так конь; ну и конь!; менә бу егет уйный да уйный баянда! вот этот парень играет так играет на баяне; ну и играет этот парень на баяне! 2) в эмоц. предл. ну и; матур жырлыйсың да инде! ну и поёшь ты красиво!; бирдең дә инде үзенә кирәген! ну и дал же ты ему жару! 7. после усил.(гл.) повторов да (и) вдруг, раз и; йөрде, йөрде дә юкка чыкты ходил-ходил да вдруг исчез; сөйли, сөйли дә туктап кала говорит-говорит-раз и останавливается 8. в сложносоч. предл. с противит. знач.-то; алар шулай диләр дә бит… они-то говорят так…; килүен килдек тә соң, ләкин юлыбыз уңмады приехать-то приехали, но вот не повезло 9. в сочет. с составным указ. (мест.) менә шул-то … и; менә шул серне ул сездән яшереп саклаган да вот эту-то тайну он от вас и скрывал; менә шул кирәк тә инде безгә вот это-то нам и нужно 10. в сочет. с(гл.) булу в усл. накл. 1) хоть, хоть (хотя) бы; бер атна булса да авылда ял ит хоть неделю отдохни в деревне; бер сәгатькә булса да хотя бы на один час; кичкә кадәр булса да хоть бы до вечера 2) хоть (хотя) и; хоть (хотя) и, … но; сирәк булса да очрашабыз встречаемся, хоть и редко; хоть и редко, но встречаемся; аз булса да ярдәм булыр хотя и не много, но будет помощь 11. при(гл.) на-ып и, но; белеп тә әйтмәгәнсең знал и не говорил; авылда булып та күрешмәгәнсез был в деревне, и не встретились 12. при(гл.) на-гач сразу, сразу же, тут же; как только; авылны чыккач та асфальт юл башлана сразу же за деревней начинается асфальтовая дорога; кайткач та хәбәр итәрмен сообщу тут же по приезде; сообщу, как только приеду 13. употр. в образов. составных неопр. (мест.) и(нареч.) со словом булса (да) хоть; кем дә булса кто-нибудь (да), кто-либо; нәрсә дә булса что-нибудь (да), хоть что-нибудь (что-либо); нинди дә булса какой-нибудь (да), хоть какой-нибудь; кайда да булса где-нибудь (да), хоть где-нибудь (где-либо); кайчан да булса когда-нибудь (да), хоть когда-нибудь (когда-либо); ничек тә булса как-нибудь (да), хоть как-нибудь (как-либо) 14. при составных союзах с усил. знач. же; әгәр дә если же; шулай да всё же, однако же
зәгыйфь (прил.) 1. искалеченный, изувеченный, уродливый; ~ аяк искалеченная нога; ~ кеше эвф. уродливый человек, урод; прост. тумыштан ~ урод от рождения 2. слабый, хилый, бессильный, немощный; чахлый, недоразвитый, неразвитый; больной; болезненный; ~ кош баласы недоразвитый птенец; ~ (үскән) үсемлек чахлое растение; ~ мускуллар неразвитые мускулы; ~ күз плохое зрение 3. слабый, недостаточный; незначительный; малозаметный; ~ яктылыкта при слабом свете; ~ тавыш белән слабым голосом; ~ сулыш чуть заметное дыхание 4. в словосоч. слабо-; рухи ~ слабодушный; акылы (акылга) ~ слабоумный 5. в словосочет. на-лы,-ле: слабо-; ~ нервлы слабонервный; ~ акыллы слабоумный; ~ хәтерле слабопамятный, забывчивый, беспамятливый ||(нареч.) слабо, недостаточно; керосин лампасы ~ яктырта керосиновая лампа слабо освещает
кебек (послелог) 1. как, словно, точно; ефәк ~ чәчләр волосы словно шёлк; бәйрәмдәге ~ как в праздник; баздан чыккан ~ точно из погреба вышел 2. как кто, что-л., подобно кому, чему-л.; подобно тому как; наподобие, вроде кого, чего-л.; сабый ~ как ребёнок; ат ~ эшли работает как лошадь 3. наподобие, подобно, вроде, так же, как, как и; синең ~ подобно тебе; вроде тебя; ул да әтисе ~ акыллы и он, как отец, умный 4. подобный кому, чему-л.; такой, как что; равный кому, чему-л.; синең ~ләр күптән өйләнделәр такие, как ты, давно поженились; аның ~ чагымда эшли идем инде в его возрасте я уже работал 5. пренебр. наподобие чего; өй ~ нәрсә бар есть что-то наподобие дома; күлмәк ~ нәрсәсе бар иде бугай кажется, было на ней что-то наподобие платья 6. как будто, как будто бы, словно; курыккан ~ тоелды показалось, как будто испугался; күргән ~ булу как будто бы видел; елаган ~ күзләре кызарган глаза покраснели, словно плакал 7. вроде, кажется; әйткән ~ идем я вроде сказал; акча түләдем ~ кажется, деньги я заплатил
кирелек (сущ.) 1. упрямство, строптивость, несговорчивость, неуступчивость; блажь прост. ; ~к-акыллылык түгел упрямство-не признак мудрости 2. перен. неустойчивость, каприз; һаваның ~ге каприз погоды
күренү (гл.)(неперех.) 1. виднеться, смотреться; становиться/стать видным 2. казаться, показываться/показаться; выглядеть; акыллы ~ү казаться умным; баласыман ~ү казаться ребёнком; төскә яшь ~ү казаться моложавым; үз яшеңә караганда өлкәнрәк ~ү выглядеть старше своих лет 3. являться/явиться, появляться/появиться, показываться/показаться; врачка ~ү показаться врачу; урамда ~ү показываться на улице; эштә ~ү появляться на работе 4. представиться, показаться, почудиться; чувствоваться, ощущаться
мактану (возвр.) от мактау 1. хвалиться, похваляться/ похвалиться; эш башында түгел, эш беткәч ~ (посл.) не кричи гоп, пока не перепрыгнешь (букв. хвались не в начале, а после работы) 2. хвастаться, хвастать, кичиться, козырять; бахвалиться, куражиться прост. || хвастовство; самохвальство, бахвальство прост. ; юньсез ~ыр, юньле сакланыр (посл.) дурак хвастается, умный остерегается; корал эшләр, ир ~ыр (посл.) инструмент делает, а мастер бахваляется; ~ма, каз, һөнәрең аз (посл.) не кичись, гусь, не велико твоё ремесло; юләр хатыны белән ~ыр, акыллы аты белән ~ыр (посл.) глупый хвастается женой, умный-конём 3. гордиться чем-л.; авылдашларының хезмәт батырлыклары белән ~у гордиться трудовыми подвигами односельчан
насыйп (сущ.) книжн. 1. доля, участь, удел, судьба; ~птан артык бер нәрсә дә булмый выше судьбы ничего не бывает; дальше судьбы не уйдёшь 2. (предик.) предопределено, суждено; дано; шундый акыллы хатын тагын кемгә дә булса ~пмы? ещё кому-либо дана такая умная жена?
өс (сущ.) 1. верх, верхняя часть; өсте ябык коляска коляска с закрытым верхом; ишекнең өсте верхняя часть двери 2. верхняя сторона чего-л., поверхность чего-л.; өстәл өсте поверхность стола; күл өсте поверхность озера; мичкә өстен каплау закрыть верх бочки 3. тело, туловище (как предмет для одежды); өскә (өстенә) киенү одеваться; өстендә кыска пиджак на нём короткий пиджак 4. одежда (то, что надеть, надевается); өстен чишенү раздеваться, снимать одежду; өстенә (сатып) алу купить одежду; өсте чиста одежда чистая; өстен каккалау отряхивать одежду 5. покрывало, одеяло; мендәр өсте покрывало (для) подушки; бала йоклаганда өстен ача во время сна ребёнок скидывает с себя (одеяло) 6. пора, страда, время 7. в знач.(послелог) а в(мест.) вр. п. өстендә 1) над кем-чем; диңгез өстендә томан над морем туман; яңа тема өстендә эшләү работать над новой темой 2) на; өстәл өстендә калдыру оставить на столе; ат өстендә йөрергә өйрәнү научиться ездить на коне 3) по; яр өстеннән бару идти по берегу 4) за счёт общества (мира); кеше өстендә яшәү жить за чужой счёт 5) в функ. сказ. на чьей ответственности, на чьём попечении; җыентыкны редакцияләү минем өстемдә редактирование сборника на моей ответственности; фатир аның өстендә квартира на его попечении 8. в знач.(послелог) а в исх.п. өстеннән 1) над кем-чем; океан өстеннән очу лететь над океаном; балалар өстеннән күзәтчелек итү наблюдать над детьми 2) поверх чего, на что; күлмәк өстеннән пиджәк кию поверх платья надеть пиджак 3) с чего; йөк өстеннән төшү слезть с воза 4) помимо, сверх чего-л. при наличии, имея кого, что; хатын өстеннән хатын алу жениться при наличии жены; бар өстеннән (өстенә) ризасызлык күрсәтү имея (необходимое), быть недовольным 9. в направит. п. өстенә 1) на кого, что; өстәл өстенә кую положить на стол; кешеләр өстенә гаеп ташлау наговорить на людей 2) вдобавок к чему-л.; матурлыгы өстенә акыллы да вдобавок к красоте ещё и умна
өст (сущ.) 1. верх, верхняя часть; өсте ябык коляска коляска с закрытым верхом; ишекнең өсте верхняя часть двери 2. верхняя сторона чего-л., поверхность чего-л.; өстәл өсте поверхность стола; күл өсте поверхность озера; мичкә өстен каплау закрыть верх бочки 3. тело, туловище (как предмет для одежды); өскә (өстенә) киенү одеваться; өстендә кыска пиджак на нём короткий пиджак 4. одежда (то, что надеть, надевается); өстен чишенү раздеваться, снимать одежду; өстенә (сатып) алу купить одежду; өсте чиста одежда чистая; өстен каккалау отряхивать одежду 5. покрывало, одеяло; мендәр өсте покрывало (для) подушки; бала йоклаганда өстен ача во время сна ребёнок скидывает с себя (одеяло) 6. пора, страда, время 7. в знач.(послелог) а в(мест.) вр. п. өстендә 1) над кем-чем; диңгез өстендә томан над морем туман; яңа тема өстендә эшләү работать над новой темой 2) на; өстәл өстендә калдыру оставить на столе; ат өстендә йөрергә өйрәнү научиться ездить на коне 3) по; яр өстеннән бару идти по берегу 4) за счёт общества (мира); кеше өстендә яшәү жить за чужой счёт 5) в функ. сказ. на чьей ответственности, на чьём попечении; җыентыкны редакцияләү минем өстемдә редактирование сборника на моей ответственности; фатир аның өстендә квартира на его попечении 8. в знач.(послелог) а в исх.п. өстеннән 1) над кем-чем; океан өстеннән очу лететь над океаном; балалар өстеннән күзәтчелек итү наблюдать над детьми 2) поверх чего, на что; күлмәк өстеннән пиджәк кию поверх платья надеть пиджак 3) с чего; йөк өстеннән төшү слезть с воза 4) помимо, сверх чего-л. при наличии, имея кого, что; хатын өстеннән хатын алу жениться при наличии жены; бар өстеннән (өстенә) ризасызлык күрсәтү имея (необходимое), быть недовольным 9. в направит. п. өстенә 1) на кого, что; өстәл өстенә кую положить на стол; кешеләр өстенә гаеп ташлау наговорить на людей 2) вдобавок к чему-л.; матурлыгы өстенә акыллы да вдобавок к красоте ещё и умна
рухсызлану (гл.)(неперех.) 1. падать духом; становиться/стать апатичным; надломиться душевно || душевный надлом; кайбер кешеләрдә ~у күренешләре сизелә башлады у некоторых людей стал наблюдаться душевный надлом 2. становиться/стать вялым, неэнергичным; становиться/стать скучным (о жизни, работе и т.п); терять, потерять пафос, живость, весёлость 3. тускнеть, потускнеть, терять (потерять) живость, блеск, сияние (о глазах); акыллы күзләре ~ып калган его умные глаза потускнели
та (част.) см. да (част.) усил. 1. 1) и, также, тоже; без дә синең тәкъдимеңне яклыйбыз и мы поддерживаем твоё предложение; мы также поддерживаем твоё предложение; ул да ашыга и он торопится 2) и, даже (и); сорама да даже и не спрашивай; без килмәс идек тә, таләп итәләр мы бы и не приехали, но требуют 2. уже, уже и; һи, онытканмын да ой, уже (и) позабыл; көз дә килеп җитте уже (и) осень наступила; белеп тә алган уже узнал 3. при отриц. предл. 1) после(сущ.) со словом бер ни; бер минутка да кичегергә ярамый нельзя опаздывать ни на минуту; тирә-юньдә бер җан иясе дә күренми вокруг (не видно) ни одной живой души 2) же, уж; бу һич тә дөрес түгел это уже совершенно не верно 3) тж. индив. а) в сравн. сочет. для усиления их значений; кешедән дә акыллырак җан иясе юк нет существа более разумного, чем человек б) после отриц. (мест.) для усиления их значений; беркайда да нигде; беркайчан да никогда; беркем дә никто; бернинди дә никакой; берничек тә никак 4. каждый, еже-; ел да каждый год, ежегодно; көн дә очрашабыз встречаемся каждый день (ежедневно) 5. разг. (межд.) компонентами усил.(гл.) сочетаний да (и) всё; взять и (да, да и); кайтты да китте взял да уехал: уехал да всё; чыкты да китте взял да вышел; вышел да и всё; сөйлим дә бирәм возьму да расскажу и всё; куарга да чыгарырга взять да и выгнать; выгнать да и всё 6. разг. 1)(межд.) усил. повторами выраж. а) категоричность высказывания так; концертка бара да бара инде ул на концерт он уж пойдёт так пойдёт; сиңа әйтми дә әйтми инде тебе уж он не скажет так не скажет б) чувство восхищения, одобрения так, ну и; аты да аты! конь так конь; ну и конь!; менә бу егет уйный да уйный баянда! вот этот парень играет так играет на баяне; ну и играет этот парень на баяне! 2) в эмоц. предл. ну и; матур жырлыйсың да инде! ну и поёшь ты красиво!; бирдең дә инде үзенә кирәген! ну и дал же ты ему жару! 7. после усил.(гл.) повторов да (и) вдруг, раз и; йөрде, йөрде дә юкка чыкты ходил-ходил да вдруг исчез; сөйли, сөйли дә туктап кала говорит-говорит-раз и останавливается 8. в сложносоч. предл. с противит. знач.-то; алар шулай диләр дә бит… они-то говорят так…; килүен килдек тә соң, ләкин юлыбыз уңмады приехать-то приехали, но вот не повезло 9. в сочет. с составным указ. (мест.) менә шул-то … и; менә шул серне ул сездән яшереп саклаган да вот эту-то тайну он от вас и скрывал; менә шул кирәк тә инде безгә вот это-то нам и нужно 10. в сочет. с(гл.) булу в усл. накл. 1) хоть, хоть (хотя) бы; бер атна булса да авылда ял ит хоть неделю отдохни в деревне; бер сәгатькә булса да хотя бы на один час; кичкә кадәр булса да хоть бы до вечера 2) хоть (хотя) и; хоть (хотя) и, … но; сирәк булса да очрашабыз встречаемся, хоть и редко; хоть и редко, но встречаемся; аз булса да ярдәм булыр хотя и не много, но будет помощь 11. при(гл.) на-ып и, но; белеп тә әйтмәгәнсең знал и не говорил; авылда булып та күрешмәгәнсез был в деревне, и не встретились 12. при(гл.) на-гач сразу, сразу же, тут же; как только; авылны чыккач та асфальт юл башлана сразу же за деревней начинается асфальтовая дорога; кайткач та хәбәр итәрмен сообщу тут же по приезде; сообщу, как только приеду 13. употр. в образов. составных неопр. (мест.) и(нареч.) со словом булса (да) хоть; кем дә булса кто-нибудь (да), кто-либо; нәрсә дә булса что-нибудь (да), хоть что-нибудь (что-либо); нинди дә булса какой-нибудь (да), хоть какой-нибудь; кайда да булса где-нибудь (да), хоть где-нибудь (где-либо); кайчан да булса когда-нибудь (да), хоть когда-нибудь (когда-либо); ничек тә булса как-нибудь (да), хоть как-нибудь (как-либо) 14. при составных союзах с усил. знач. же; әгәр дә если же; шулай да всё же, однако же
тә (част.) усил. 1. 1) и, также, тоже; без дә синең тәкъдимеңне яклыйбыз и мы поддерживаем твоё предложение; мы также поддерживаем твоё предложение; ул да ашыга и он торопится 2) и, даже (и); сорама да даже и не спрашивай; без килмәс идек тә, таләп итәләр мы бы и не приехали, но требуют 2. уже, уже и; һи, онытканмын да ой, уже (и) позабыл; көз дә килеп җитте уже (и) осень наступила; белеп тә алган уже узнал 3. при отриц. предл. 1) после(сущ.) со словом бер ни; бер минутка да кичегергә ярамый нельзя опаздывать ни на минуту; тирә-юньдә бер җан иясе дә күренми вокруг (не видно) ни одной живой души 2) же, уж; бу һич тә дөрес түгел это уже совершенно не верно 3) тж. индив. а) в сравн. сочет. для усиления их значений; кешедән дә акыллырак җан иясе юк нет существа более разумного, чем человек б) после отриц. (мест.) для усиления их значений; беркайда да нигде; беркайчан да никогда; беркем дә никто; бернинди дә никакой; берничек тә никак 4. каждый, еже-; ел да каждый год, ежегодно; көн дә очрашабыз встречаемся каждый день (ежедневно) 5. разг. (межд.) компонентами усил.(гл.) сочетаний да (и) всё; взять и (да, да и); кайтты да китте взял да уехал: уехал да всё; чыкты да китте взял да вышел; вышел да и всё; сөйлим дә бирәм возьму да расскажу и всё; куарга да чыгарырга взять да и выгнать; выгнать да и всё 6. разг. 1)(межд.) усил. повторами выраж. а) категоричность высказывания так; концертка бара да бара инде ул на концерт он уж пойдёт так пойдёт; сиңа әйтми дә әйтми инде тебе уж он не скажет так не скажет б) чувство восхищения, одобрения так, ну и; аты да аты! конь так конь; ну и конь!; менә бу егет уйный да уйный баянда! вот этот парень играет так играет на баяне; ну и играет этот парень на баяне! 2) в эмоц. предл. ну и; матур жырлыйсың да инде! ну и поёшь ты красиво!; бирдең дә инде үзенә кирәген! ну и дал же ты ему жару! 7. после усил.(гл.) повторов да (и) вдруг, раз и; йөрде, йөрде дә юкка чыкты ходил-ходил да вдруг исчез; сөйли, сөйли дә туктап кала говорит-говорит-раз и останавливается 8. в сложносоч. предл. с противит. знач.-то; алар шулай диләр дә бит… они-то говорят так…; килүен килдек тә соң, ләкин юлыбыз уңмады приехать-то приехали, но вот не повезло 9. в сочет. с составным указ. (мест.) менә шул-то … и; менә шул серне ул сездән яшереп саклаган да вот эту-то тайну он от вас и скрывал; менә шул кирәк тә инде безгә вот это-то нам и нужно 10. в сочет. с(гл.) булу в усл. накл. 1) хоть, хоть (хотя) бы; бер атна булса да авылда ял ит хоть неделю отдохни в деревне; бер сәгатькә булса да хотя бы на один час; кичкә кадәр булса да хоть бы до вечера 2) хоть (хотя) и; хоть (хотя) и, … но; сирәк булса да очрашабыз встречаемся, хоть и редко; хоть и редко, но встречаемся; аз булса да ярдәм булыр хотя и не много, но будет помощь 11. при(гл.) на-ып и, но; белеп тә әйтмәгәнсең знал и не говорил; авылда булып та күрешмәгәнсез был в деревне, и не встретились 12. при(гл.) на-гач сразу, сразу же, тут же; как только; авылны чыккач та асфальт юл башлана сразу же за деревней начинается асфальтовая дорога; кайткач та хәбәр итәрмен сообщу тут же по приезде; сообщу, как только приеду 13. употр. в образов. составных неопр. (мест.) и(нареч.) со словом булса (да) хоть; кем дә булса кто-нибудь (да), кто-либо; нәрсә дә булса что-нибудь (да), хоть что-нибудь (что-либо); нинди дә булса какой-нибудь (да), хоть какой-нибудь; кайда да булса где-нибудь (да), хоть где-нибудь (где-либо); кайчан да булса когда-нибудь (да), хоть когда-нибудь (когда-либо); ничек тә булса как-нибудь (да), хоть как-нибудь (как-либо) 14. при составных союзах с усил. знач. же; әгәр дә если же; шулай да всё же, однако же
телсез (прил.) 1. в разн. знач. без языка, язычка (без стрелки, маятника и т. п.; см. тел); лишённый языка (язычка) ~ сәгать часы без маятника 2. прям., перен. немой; бессловесный, безмолвный; ~ атка кулсыз бул (посл.) в отношении бессловесной лошади будь безруким (не бей); гайбәт теле озын була, дөреслек ~ булгач (посл.) злые языки бывают длинными, если правда нема 3. перен. безъязыкий, безъязычный, кроткий; гаиләдә ире күзсез, хатыны ~ булсын (посл.) в семье муж должен быть безглазым (т. е. не замечать лишнего, мелочей), жена-без языка 4. в знач.(сущ.) немой; акыллы ~ акылсыз телледән яхшы (посл.) умный немой лучше говорящего дурака
тилелек (сущ.) 1. безумие, глупость, дурость; дурь, блажь; иплене ипле дисәң, иплелеген арттырыр, тилене тиле дисәң, ~ген арттырыр (посл.) тактичному скажешь, что он тактичен-он ответит тактичностью, глупому скажешь, что он глуп-он ответит глупостью (букв. увеличить дурь) 2. шалость, дурачество, дурная выходка; акыллы кеше дә гомердә бер ~к эшли (посл.) и умный человек один раз в жизни делает дурачество
тыбырсык (прил.) 1. нетерпеливый, непоседливый, суетливый; мятущийся, тревожный; ~ булса да, акыллы хоть и суетлив, но умён; ~тан туң артык (посл.) лучше флегматичный, чем суетливый 2. см. кыбырсык тыбырчык (прил.) разг. см. тыбырсык тыбырчынгалау (многокр.) от тыбырчыну; перебирать ногами время от времени
һушлану (гл.)(неперех.) редко см. акыллылану һушлы (прил.) разг. смышлёный, сметливый; сообразительный
юләр (прил.) 1. 1) дурашливый, придурковатый (глупый и притом неспокойный, активный); ~ малай дурашливый мальчик 2) (о слове, выходке и т. п.) глупый, нелепый; акыллы башың белән ~ сүз сөйләмә ( погов. ) с умной головой не говори глупости (не говори глупые слова при твоей умной голове) 2. перен. 1) увлекающийся; бесшабашный, безрассудный, порывистый; ~ егет увлекающийся джигит (молодой человек) 2) неосмотрительный, безоглядный (о выходке, слове и т. п.); ~ мәхәббәт безоглядная любовь 3. книжн. помешанный, умалишённый, сумасшедший; душевнобольной; ~ләр йорты разг. дом для душевнобольных ||(сущ.) 1. дурачок, придурок; дурень 2. чудак; увлекающийся, бесшабашный человек; ~, ~, ~дән һәркем көләр чудак, чудак, над чудаком каждый смеётся
Тәсадеф